विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — अर्थ सहित
विष्णु सहस्रनाम महाभारत के अनुशासन पर्व में आता है। बाणों की शय्या पर लेटे भीष्म पितामह ने युधिष्ठिर को भगवान विष्णु के ये हज़ार नाम सुनाए थे। इसकी रचना महर्षि वेदव्यास से जुड़ी है। भक्त इसे प्रतिदिन, विशेषकर गुरुवार और एकादशी को, सुबह या शाम श्रद्धा से पढ़ते हैं।
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परः शतम् । विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये ॥
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् । पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥
अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥
यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ॐ नमो विष्णवे प्रभविष्णवे ।
श्रीवैशम्पायन उवाच — श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः । युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥
युधिष्ठिर उवाच — किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः । किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥
भीष्म उवाच — जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् । ध्यायन् स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् । लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः । यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते । विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः । ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥
क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकते मौक्तिकानां मालाक्लृप्तासनस्थः स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मण्डिताङ्गः । शुभ्रैरभ्रैरदभ्रैरुपरिविरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षैः आनन्दी नः पुनीयादरिनलिनगदाशङ्खपाणिर्मुकुन्दः ॥
भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः । अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैः चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् । पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥
ॐ विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः । भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १ ॥
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः । अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ २ ॥
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः । नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः ॥ ३ ॥
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः । सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ ४ ॥
स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः । अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ ५ ॥
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः । विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ ६ ॥
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः । प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ ७ ॥
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ ८ ॥
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः । अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ ९ ॥
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः । अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १० ॥
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः । वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ ११ ॥
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा सम्मितः समः । अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १२ ॥
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः । अमृतः शाश्वतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥ १३ ॥
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः । वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥ १४ ॥
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः । चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १५ ॥
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः । अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ १६ ॥
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः । अतीन्द्रः सङ्ग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ १७ ॥
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः । अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १८ ॥
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः । अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ १९ ॥
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः । अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥ २० ॥
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः । हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ २१ ॥
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः सन्धाता सन्धिमान् स्थिरः । अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ २२ ॥
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः । निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ २३ ॥
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः । सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २४ ॥
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः । अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ २५ ॥
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः । सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ २६ ॥
असङ्ख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः । सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ २७ ॥
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः । वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ २८ ॥
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः । नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ २९ ॥
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः । ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ ३० ॥
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः । औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ ३१ ॥
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः । कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ ३२ ॥
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः । अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥ ३३ ॥
इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः । क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ ३४ ॥
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः । अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ ३५ ॥
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः । वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः ॥ ३६ ॥
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः । अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ ३७ ॥
पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् । महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ ३८ ॥
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः । सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः ॥ ३९ ॥
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः । महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ ४० ॥
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः । करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥ ४१ ॥
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः । परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ४२ ॥
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः । वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ ४३ ॥
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः । हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ ४४ ॥
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ४५ ॥
विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् । अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ४६ ॥
अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ४७ ॥
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् । मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ ४९ ॥
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ५० ॥
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ ५१ ॥
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ ५२ ॥
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥ ५३ ॥
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः । विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥ ५४ ॥
जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥ ५५ ॥
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः । आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ ५६ ॥
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः । त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥ ५७ ॥
महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी । गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ ५८ ॥
वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः । वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ ५९ ॥
भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः । आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ ६० ॥
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः । दिवःस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ ६१ ॥
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् । संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥ ६२ ॥
शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः । गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ६३ ॥
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः । श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ ६४ ॥
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः । श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ ६५ ॥
स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः । विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ ६६ ॥
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः । भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ६७ ॥
अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः । अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ६८ ॥
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः । त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ ६९ ॥
कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः । अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥ ७० ॥
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद् ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः । ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७१ ॥
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः । महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ७२ ॥
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः । पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ७३ ॥
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः । वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ७४ ॥
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः । शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ ७५ ॥
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः । दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ ७६ ॥
विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् । अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ७७ ॥
एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् । लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ ७८ ॥
सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी । वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ ७९ ॥
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् । सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ ८० ॥
तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः । प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥ ८१ ॥
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥ ८२ ॥
समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः । दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ ८३ ॥
शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः । इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ ८४ ॥
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः । अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी ॥ ८५ ॥
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः । महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ ८६ ॥
कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः । अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ ८७ ॥
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः । न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः ॥ ८८ ॥
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः । अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ ८९ ॥
अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् । अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ ९० ॥
भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः । आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ ९१ ॥
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः । अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमो यमः ॥ ९२ ॥
सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः । अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत् प्रीतिवर्धनः ॥ ९३ ॥
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः । रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ ९४ ॥
अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः । अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥ ९५ ॥
सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः । स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः ॥ ९६ ॥
अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः । शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ ९७ ॥
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः । विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ ९८ ॥
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः । वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ ९९ ॥
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः । चतुरश्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १०० ॥
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः । जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १०१ ॥
आधारनिलयोऽधाता पुष्पहासः प्रजागरः । ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १०२ ॥
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्प्राणजीवनः । तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ १०३ ॥
भूर्भुवःस्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः । यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥ १०४ ॥
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधनः । यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १०५ ॥
आत्मयोनिः स्वयञ्जातो वैखानः सामगायनः । देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १०६ ॥
शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः । रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥ १०७ ॥ सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति ।
वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी । श्रीमान् नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥ १०८ ॥
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् । नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥
श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥
अर्थ
पद 1
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
सफ़ेद वस्त्र पहने, चंद्रमा जैसे उजले रंग वाले, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान विष्णु का ध्यान करें। इससे सारी बाधाएँ शांत होती हैं, ऐसी मान्यता है।
पद 2
यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परः शतम् । विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये ॥
मैं विष्वक्सेन (भगवान विष्णु के सेनापति) की शरण लेता हूँ, जिनके हाथी-मुख वाले आदि सैकड़ों पार्षद सदा विघ्नों को दूर करते हैं।
पद 3
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् । पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
मैं महर्षि व्यास को प्रणाम करता हूँ — जो वसिष्ठ के प्रपौत्र, शक्ति के पौत्र, पराशर के पुत्र और शुकदेव के पिता हैं, निष्पाप और तप के भंडार हैं।
पद 4
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥
विष्णु-रूप व्यास को और व्यास-रूप विष्णु को नमस्कार। वेद-ज्ञान के भंडार, वसिष्ठ वंश के व्यास जी को बार-बार नमस्कार।
पद 5
अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥
उन भगवान विष्णु को नमस्कार, जो कभी बदलते नहीं, पवित्र हैं, नित्य हैं, परमात्मा हैं, सदा एक-से रहते हैं और सब पर विजय पाने वाले हैं।
पद 6
यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ॐ नमो विष्णवे प्रभविष्णवे ।
जिनके केवल स्मरण से मनुष्य जन्म-मरण के बंधन से छूट जाता है, उन सर्वशक्तिमान विष्णु को नमस्कार।
पद 7
श्रीवैशम्पायन उवाच — श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः । युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥
वैशम्पायन जी बोले: धर्म की सारी और पवित्र करने वाली बातें सुनने के बाद युधिष्ठिर ने शांतनु-पुत्र भीष्म से फिर पूछा।
पद 8
युधिष्ठिर उवाच — किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥
युधिष्ठिर ने पूछा: संसार में एक ही परम देवता कौन है? सबका एक अंतिम सहारा क्या है? किसकी स्तुति और पूजा करके मनुष्य कल्याण पाता है?
पद 9
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः । किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥
आपके विचार में सब धर्मों में सबसे बड़ा धर्म कौन-सा है? किसका जप करके जीव जन्म-मरण के बंधन से छूटता है?
पद 10
भीष्म उवाच — जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥
भीष्म बोले: जो व्यक्ति सदा तत्पर होकर जगत के स्वामी, देवों के देव, अनंत पुरुषोत्तम की हज़ार नामों से स्तुति करता है…
पद 11
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् । ध्यायन् स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥
…और उसी अविनाशी परमपुरुष की प्रतिदिन भक्ति से पूजा करता है, उनका ध्यान, स्तुति और नमस्कार करता है, उन्हीं के लिए यज्ञ करता है…
पद 12
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥
…आदि और अंत से रहित, सब लोकों के महेश्वर और संसार के साक्षी विष्णु की नित्य स्तुति करने वाला, परंपरा के अनुसार सब दुखों से पार हो जाता है।
पद 13
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् । लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥
वे वेद और ज्ञानियों के रक्षक हैं, सब धर्मों को जानने वाले हैं, लोकों का यश बढ़ाने वाले, जगत के नाथ, महान सत्ता और सब प्राणियों के उद्गम हैं।
पद 14
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः । यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥
मेरे मत में सब धर्मों में यही सबसे श्रेष्ठ धर्म है कि मनुष्य कमल-नयन भगवान की भक्ति से स्तुतियों द्वारा सदा पूजा करे।
पद 15
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥
वे ही परम महान तेज हैं, परम महान तप हैं, परम महान ब्रह्म हैं और सबका परम आश्रय हैं।
पद 16
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥
वे पवित्र वस्तुओं में सबसे पवित्र, मंगलों के भी मंगल, देवताओं के भी देवता और सब प्राणियों के अविनाशी पिता हैं।
पद 17
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥
सृष्टि के आरंभ में सब प्राणी उन्हीं से उत्पन्न होते हैं, और युग के अंत में फिर उन्हीं में लीन हो जाते हैं।
पद 18
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते । विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥
हे राजन, संसार में सर्वोपरि उन जगन्नाथ विष्णु के हज़ार नाम मुझसे सुनो, जो पाप और भय को दूर करते हैं।
पद 19
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः । ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥
उस महात्मा के जो नाम उनके गुणों पर आधारित हैं, प्रसिद्ध हैं और ऋषियों ने गाए हैं, उन्हें मैं सबके कल्याण के लिए कहूँगा।
पद 20
क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकते मौक्तिकानां मालाक्लृप्तासनस्थः स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मण्डिताङ्गः । शुभ्रैरभ्रैरदभ्रैरुपरिविरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षैः आनन्दी नः पुनीयादरिनलिनगदाशङ्खपाणिर्मुकुन्दः ॥
क्षीरसागर के तट पर, मणियों से चमकती रेत पर, मोतियों की मालाओं से बने आसन पर बैठे, स्फटिक जैसे मोतियों से सजे, ऊपर छाए उजले बादलों से अमृत-वर्षा पाते, चक्र-कमल-गदा-शंख धारण किए आनंदमय मुकुंद हमें पवित्र करें।
पद 21
भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः । अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैः चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥
पृथ्वी जिनके चरण हैं, आकाश नाभि, वायु प्राण, सूर्य-चंद्र नेत्र, दिशाएँ कान, स्वर्ग सिर, अग्नि मुख और समुद्र पेट है; जिनके भीतर देव, मनुष्य, पक्षी, पशु, नाग, गंधर्व और दैत्यों से भरा संसार अद्भुत रूप से खेलता है — तीनों लोकों को शरीर बनाए उन प्रभु विष्णु को मैं नमस्कार करता हूँ।
पद 22
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
मैं उन विष्णु को प्रणाम करता हूँ जो शांत स्वरूप हैं, शेषनाग पर सोते हैं, जिनकी नाभि में कमल है, जो देवताओं के स्वामी, संसार के आधार, आकाश जैसे व्यापक, बादल जैसे साँवले और सुंदर अंगों वाले हैं; लक्ष्मीपति, कमल-नयन, योगियों को ध्यान से मिलने वाले, संसार का भय हरने वाले और सब लोकों के एकमात्र स्वामी हैं।
पद 23
मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् । पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥
बादल जैसे साँवले, पीले रेशमी वस्त्र पहने, छाती पर श्रीवत्स चिह्न और कौस्तुभ मणि से चमकते, पुण्य से भरे, कमल जैसी बड़ी आँखों वाले, सब लोकों के एकमात्र स्वामी विष्णु को मैं प्रणाम करता हूँ।
पद 24
ॐ विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः । भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १ ॥
वे स्वयं संपूर्ण विश्व हैं, सबमें व्याप्त (विष्णु) हैं, यज्ञ में जिनके लिए 'वषट्' कहा जाता है, और भूत-भविष्य-वर्तमान के स्वामी हैं। वे प्राणियों को रचते, पालते, सबके भीतर की आत्मा हैं और सबका पोषण करते हैं।
पद 25
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः । अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ २ ॥
वे पवित्र आत्मा, परमात्मा और मुक्त जीवों का अंतिम लक्ष्य हैं। वे अविनाशी, हर शरीर में बसने वाले पुरुष, सबके साक्षी, शरीर को जानने वाले (क्षेत्रज्ञ) और कभी नष्ट न होने वाले (अक्षर) हैं।
पद 26
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः । नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः ॥ ३ ॥
वे योग से पाए जाते हैं, योगियों के मार्गदर्शक हैं, प्रकृति और जीव दोनों के स्वामी हैं। वे नरसिंह रूप धरने वाले, लक्ष्मी से युक्त (श्रीमान), सुंदर केशों वाले केशव और सबसे उत्तम पुरुष (पुरुषोत्तम) हैं।
पद 27
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः । सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ ४ ॥
वे सब कुछ हैं, संहार करने वाले (शर्व), मंगलमय (शिव), अचल (स्थाणु), प्राणियों के मूल और अक्षय खज़ाना हैं। वे अपनी इच्छा से प्रकट होते हैं, फल देते हैं, सबका भरण करते हैं, सबके उद्गम, सर्वशक्तिमान और ईश्वर हैं।
पद 28
स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः । अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ ५ ॥
वे स्वयं प्रकट होने वाले, सुख देने वाले (शम्भु), सूर्य में तेज रूप (आदित्य), कमल-नयन और महान नाद (वेद) वाले हैं। उनका न आदि है न अंत; वे सबको धारण करते हैं, कर्मों का फल रचते हैं और सबसे सूक्ष्म तत्त्व से भी श्रेष्ठ हैं।
पद 29
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः । विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ ६ ॥
वे मापे नहीं जा सकते (अप्रमेय), इंद्रियों के स्वामी (हृषीकेश), नाभि में कमल वाले (पद्मनाभ) और देवताओं के प्रभु हैं। वे विश्व के रचयिता, चिंतन करने वाले, रूपों को गढ़ने वाले, सबसे विशाल, सबसे प्राचीन और अटल (ध्रुव) हैं।
पद 30
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः । प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ ७ ॥
वे इंद्रियों की पकड़ से परे, शाश्वत, सबको आकर्षित करने वाले साँवले कृष्ण, लाल आँखों वाले और प्रलय में संहार करने वाले हैं। वे ज्ञान-ऐश्वर्य से भरपूर, तीनों दिशाओं-लोकों के आधार, पवित्र करने वाले और परम मंगल हैं।
पद 31
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ ८ ॥
वे सब पर शासन करने वाले, प्राण देने वाले, स्वयं प्राण, सबसे बड़े, सबसे श्रेष्ठ और प्रजाओं के पालक हैं। वे सृष्टि के स्वर्ण-गर्भ (हिरण्यगर्भ), पृथ्वी को अपने भीतर रखने वाले, लक्ष्मीपति माधव और मधु दैत्य को मारने वाले मधुसूदन हैं।
पद 32
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः । अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ ९ ॥
वे सर्वशक्तिमान, पराक्रमी, धनुषधारी, बुद्धिमान, तीन पगों से लोक नापने वाले और सर्वव्यापक हैं। उनसे बढ़कर कोई नहीं, कोई उन्हें हरा नहीं सकता; वे किए हुए कर्म को जानते हैं, स्वयं कर्म हैं और अपने आप में स्थित हैं।
पद 33
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः । अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १० ॥
वे देवताओं के स्वामी, सबकी शरण, परम आनंद, विश्व के बीज और प्रजाओं के उद्गम हैं। वे दिन (प्रकाश), वर्ष (काल), पकड़ में न आने वाले, ज्ञान-स्वरूप और सब कुछ देखने वाले हैं।
पद 34
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः । वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ ११ ॥
वे अजन्मा, सबके ईश्वर, सदा पूर्ण, स्वयं सिद्धि (लक्ष्य), सबके आदि और कभी अपने स्वरूप से न गिरने वाले अच्युत हैं। वे धर्म-रूप वराह (वृषाकपि), असीम स्वरूप वाले और सब संबंधों से मुक्त हैं।
पद 35
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा सम्मितः समः । अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १२ ॥
वे सबमें बसने वाले (वसु), उदार मन वाले, सत्य, सबमें समान आत्मा, सीमा में दिखने वाले और सदा सम हैं। उनका कोई कार्य व्यर्थ नहीं जाता; वे कमल-नयन हैं, उनके कर्म और रूप धर्ममय हैं।
पद 36
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः । अमृतः शाश्वतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥ १३ ॥
वे दुख दूर करने वाले रुद्र, अनेक सिरों वाले, संसार का भरण करने वाले, विश्व के मूल और जिनका नाम सुनना पवित्र करता है, ऐसे हैं। वे अमर, शाश्वत, स्थिर, परम लक्ष्य और महान तप वाले हैं।
पद 37
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः । वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥ १४ ॥
वे सर्वत्र जाने वाले, सर्वज्ञ, प्रकाशमान, जिनके सामने शत्रु-सेना बिखर जाती है (विष्वक्सेन) और दुष्टों को दंड देने वाले जनार्दन हैं। वे स्वयं वेद हैं, वेद जानने वाले, पूर्ण, वेदांग जिनके अंग हैं, और सर्वदर्शी कवि हैं।
पद 38
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः । चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १५ ॥
वे लोकों, देवताओं और धर्म के अध्यक्ष हैं; जो बना है (कार्य) और जो नहीं बना (कारण) दोनों वही हैं। वे चार रूपों वाले, चार व्यूहों (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) वाले, चार दाढ़ों वाले (नरसिंह) और चार भुजाओं वाले हैं।
पद 39
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः । अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ १६ ॥
वे तेजस्वी हैं; भोग की वस्तु और भोगने वाले दोनों वही हैं; वे सहनशील हैं और जगत के आरंभ में प्रकट हुए। वे निष्पाप, विजय-स्वरूप, जीतने वाले, विश्व के मूल और बार-बार शरीरों में बसने वाले हैं।
पद 40
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः । अतीन्द्रः सङ्ग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ १७ ॥
वे इंद्र के छोटे भाई उपेन्द्र, बौने वामन और फिर विशाल रूप वाले हैं; उनका कार्य कभी व्यर्थ नहीं, वे पवित्र और बलवान हैं। वे इंद्र से भी बढ़कर, सबको समेटने वाले, सृष्टि-स्वरूप, अपने में स्थित, नियम बनाने वाले और भीतर से शासन करने वाले हैं।
पद 41
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः । अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १८ ॥
वे जानने योग्य, ज्ञानी (और भवरोग के वैद्य), सदा योग में स्थित, अधर्मी वीरों का नाश करने वाले, ज्ञान के स्वामी माधव और मधु जैसे मधुर हैं। वे इंद्रियों से परे, महान माया वाले, महान उत्साह और महान बल वाले हैं।
पद 42
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः । अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ १९ ॥
वे महान बुद्धि, महान वीर्य, महान शक्ति और महान तेज वाले हैं। उनका स्वरूप बताया नहीं जा सकता; वे श्रीमान हैं, असीम आत्मा हैं और महान पर्वत (मंदराचल और गोवर्धन) उठाने वाले हैं।
पद 43
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः । अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥ २० ॥
वे महान धनुषधारी, पृथ्वी को उठाने और पालने वाले, लक्ष्मी के निवास (श्रीनिवास) और सज्जनों के आश्रय हैं। उन्हें कोई रोक नहीं सकता (अनिरुद्ध); वे देवताओं को आनंद देने वाले, गौओं और वाणी के रक्षक गोविंद और ज्ञानियों के स्वामी हैं।
पद 44
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः । हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ २१ ॥
वे तेजस्वियों में तेज (मरीचि), दुष्टों का दमन करने वाले, हंस (शुद्ध आत्मा), सुंदर पंखों वाले गरुड़ रूप और नागों में श्रेष्ठ (शेष) हैं। वे सुनहरी नाभि वाले, उत्तम तप करने वाले, कमल-नाभि और प्रजाओं के स्वामी हैं।
पद 45
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः सन्धाता सन्धिमान् स्थिरः । अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ २२ ॥
वे मृत्यु से परे, सब देखने वाले, सिंह जैसे पराक्रमी, कर्म और फल को जोड़ने वाले, फल भोगने वाले और स्थिर हैं। वे अजन्मा, असहनीय तेज वाले, शिक्षा देने वाले, प्रसिद्ध स्वरूप वाले और देवताओं के शत्रुओं का नाश करने वाले हैं।
पद 46
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः । निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ २३ ॥
वे गुरु, गुरुओं में सबसे बड़े गुरु, परम धाम, सत्य और सच्चे पराक्रम वाले हैं। वे योगनिद्रा में आँखें मूँदे और सदा जागते भी, वैजयंती माला पहनने वाले, वाणी के स्वामी और उदार बुद्धि वाले हैं।
पद 47
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः । सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २४ ॥
वे आगे ले जाने वाले, सबके नेता, श्रीमान, न्याय-स्वरूप, संसार-चक्र चलाने वाले और प्राण-वायु रूप हैं। वे हज़ार सिरों, हज़ार आँखों और हज़ार पैरों वाले विश्वात्मा हैं।
पद 48
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः । अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ २५ ॥
वे संसार-चक्र घुमाने वाले, फिर भी उससे अलग, माया से ढके दिखने वाले और दुष्टों को कुचलने वाले हैं। वे दिन (सूर्य) रूप से समय चलाने वाले, अग्नि, वायु और पृथ्वी को धारण करने वाले हैं।
पद 49
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः । सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ २६ ॥
वे बहुत कृपालु, प्रसन्न मन वाले, विश्व को धारण करने वाले, विश्व का पालन करने वाले और सर्वव्यापी हैं। वे सज्जनों का सम्मान करते और स्वयं पूजित हैं, साधु हैं, प्रलय में सबको समेटने वाले (जह्नु), नारायण और नर हैं।
पद 50
असङ्ख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः । सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ २७ ॥
उनके नाम-रूप अनगिनत हैं, स्वरूप अपरिमित है; वे सबसे विशिष्ट, नियम बनाने वाले और पवित्र हैं। उनके सब प्रयोजन पूर्ण हैं, संकल्प सदा सिद्ध होते हैं, वे सिद्धि देने वाले और सिद्धि का साधन हैं।
पद 51
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः । वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ २८ ॥
वे धर्म के दिन (यज्ञ) के स्वामी, भक्तों पर कृपा बरसाने वाले, सर्वव्यापी विष्णु हैं; धर्म की सीढ़ी और धर्ममय उदर वाले हैं। वे बढ़ाने वाले, स्वयं बढ़ने वाले, सबसे अलग और वेदों के सागर हैं।
पद 52
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः । नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ २९ ॥
वे सुंदर भुजाओं वाले, जिन्हें कोई थाम न सके, वाणी के धनी, देवों के भी स्वामी, धन देने वाले और स्वयं धन हैं। वे अनेक रूपों वाले, विराट रूप वाले, किरणों में बसने वाले और सबको प्रकाशित करने वाले हैं।
पद 53
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः । ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ ३० ॥
वे ओज, तेज और कांति धारण करने वाले, प्रकाश-स्वरूप और (सूर्य रूप से) तपाने वाले हैं। वे समृद्ध, स्पष्ट अक्षर ॐ वाले, मंत्र-स्वरूप, चंद्रमा की किरणों जैसे शीतल और सूर्य जैसे तेजस्वी हैं।
पद 54
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः । औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ ३१ ॥
चंद्रमा उन्हीं से उत्पन्न हुआ; वे प्रकाशमान सूर्य, चंद्र रूप से औषधियों को पोषण देने वाले और देवताओं के ईश्वर हैं। वे संसार-रोग की औषधि, संसार-सागर पार करने का सेतु, और सत्य, धर्म व पराक्रम के स्वरूप हैं।
पद 55
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः । कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ ३२ ॥
वे भूत, भविष्य और वर्तमान के नाथ, पवन, पवित्र करने वाले और अग्नि हैं। वे मुमुक्षुओं की कामनाएँ मिटाने वाले, भक्तों की इच्छा पूरी करने वाले, सुंदर, सबके चाहने योग्य, कामना देने वाले और प्रभु हैं।
पद 56
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः । अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥ ३३ ॥
वे युगों को आरंभ करने वाले और युगों का चक्र चलाने वाले, अनेक मायाओं वाले और प्रलय में सबको निगलने वाले हैं। वे अदृश्य भी हैं और प्रकट रूप वाले भी; हज़ारों और अनंत शत्रुओं को जीतने वाले हैं।
पद 57
इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः । क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ ३४ ॥
वे सबके प्रिय, सबमें समान, सज्जनों के प्रिय, मोरपंख धारण करने वाले, जीवों को माया से बाँधने वाले और धर्म-स्वरूप हैं। वे सज्जनों का क्रोध मिटाने वाले, दुष्टों पर क्रोध करने वाले, कर्ता, सब ओर भुजाओं वाले और पृथ्वी को धारण करने वाले हैं।
पद 58
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः । अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ ३५ ॥
वे अच्युत, प्रसिद्ध, प्राण-स्वरूप, प्राण देने वाले और इंद्र के छोटे भाई (वामन) हैं। वे जल के भंडार (समुद्र), सबके आधार, कभी असावधान न होने वाले और अपनी महिमा में स्थित हैं।
पद 59
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः । वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः ॥ ३६ ॥
वे अमृत रूप से बहने वाले (स्कंद), धर्म-मार्ग को थामने वाले, सब भार उठाने वाले, वर देने वाले और वायु को चलाने वाले हैं। वे सबमें बसने वाले वासुदेव, महान प्रकाश वाले, आदिदेव और शत्रु-नगरों को नष्ट करने वाले पुरंदर हैं।
पद 60
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः । अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ ३७ ॥
वे शोक से रहित, भवसागर से तारने वाले, रक्षक, वीर, शूरसेन वंश में जन्मे शौरि और लोगों के ईश्वर हैं। वे सबके हितैषी, सैकड़ों अवतार लेने वाले, हाथ में कमल धारण करने वाले और कमल जैसे नेत्रों वाले हैं।
पद 61
पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् । महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ ३८ ॥
वे कमल-नाभि, कमल-नयन, हृदय-कमल में ध्यान किए जाने वाले और सब शरीरों का पोषण करने वाले हैं। वे महान ऐश्वर्य वाले, समृद्ध, प्राचीन आत्मा, बड़ी आँखों वाले और गरुड़ ध्वज वाले हैं।
पद 62
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः । सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः ॥ ३९ ॥
वे अतुलनीय, शरीरों में प्रकाशित होने वाले, दुष्टों के लिए भयानक, समय और मर्यादा जानने वाले, यज्ञ की आहुति पाने वाले हरि हैं। वे सब शुभ लक्षणों से युक्त, लक्ष्मी के साथ रहने वाले और युद्ध जीतने वाले हैं।
पद 63
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः । महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ ४० ॥
वे कभी नष्ट न होने वाले, (मत्स्य रूप में) लाल रंग वाले, मोक्ष का मार्ग, सबका कारण, रस्सी से बँधे उदर वाले दामोदर और सब सहने वाले हैं। वे पृथ्वी को धारण करने वाले, परम भाग्यशाली, वेगवान और प्रलय में असीम भोजन करने वाले हैं।
पद 64
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः । करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥ ४१ ॥
वे सबके उद्गम, सृष्टि के समय प्रकृति को हिलाने वाले, देव, लक्ष्मी को भीतर रखने वाले और परमेश्वर हैं। वे साधन, कारण, कर्ता, विविध रचना करने वाले, गहन और छिपे हुए हैं।
पद 65
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः । परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ४२ ॥
वे दृढ़ निश्चय-स्वरूप, सबकी व्यवस्था करने वाले, अंतिम ठिकाना, भक्तों को स्थान देने वाले (जैसे ध्रुव को) और अटल हैं। वे परम ऐश्वर्य वाले, अत्यंत स्पष्ट, सदा संतुष्ट, पूर्ण और मंगलमय दृष्टि वाले हैं।
पद 66
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः । वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ ४३ ॥
वे योगियों को आनंद देने वाले राम, सबका विश्राम-स्थल, रजोगुण से रहित, मोक्ष का मार्ग, भक्तों के वश में होने वाले, मार्गदर्शक और जिन्हें कोई चला न सके, ऐसे हैं। वे वीर, शक्तिशालियों में श्रेष्ठ, धर्म-स्वरूप और धर्म जानने वालों में उत्तम हैं।
पद 67
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः । हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ ४४ ॥
वे वैकुंठ के स्वामी, परम पुरुष, प्राण, प्राण देने वाले, ॐकार-स्वरूप और विशाल हैं। वे हिरण्यगर्भ, शत्रुओं का नाश करने वाले, सबमें व्याप्त, वायु रूप और इंद्रियों की पहुँच से परे (अधोक्षज) हैं।
पद 68
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ४५ ॥
वे ऋतु (समय) रूप, जिनके दर्शन शुभ हैं (सुदर्शन), काल, हृदय में स्थित परमेष्ठी और भक्तों की भेंट स्वीकार करने वाले हैं। वे उग्र, वर्ष रूप, कुशल, सबका विश्राम और सबसे उदार हैं।
पद 69
विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् । अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ४६ ॥
वे सबका विस्तार, स्थिर और अचल, ज्ञान का प्रमाण और कभी न मिटने वाला बीज हैं। वे सबके लक्ष्य, स्वयं किसी चीज़ की चाह से रहित, महान खज़ाने वाले, महान आनंद वाले और महान धन वाले हैं।
पद 70
अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ४७ ॥
वे कभी उदास न होने वाले, विराट, अजन्मा, धर्म के यज्ञ-स्तंभ और महान यज्ञ-स्वरूप हैं। वे नक्षत्र-चक्र की धुरी, चंद्र रूप, क्षमाशील, प्रलय के बाद अकेले शेष रहने वाले और सृष्टि की इच्छा करने वाले हैं।
पद 71
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
वे स्वयं यज्ञ हैं, पूजा के योग्य, सबसे बड़े पूज्य, क्रतु और सत्र (यज्ञ के प्रकार), और सज्जनों की गति हैं। वे सब देखने वाले, सदा मुक्त, सर्वज्ञ और उत्तम ज्ञान-स्वरूप हैं।
पद 72
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् । मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ ४९ ॥
वे उत्तम व्रत वाले, सुंदर मुख वाले, सूक्ष्म, मधुर ध्वनि (वेद) वाले, सुख देने वाले और बिना स्वार्थ के मित्र हैं। वे मन को हरने वाले, क्रोध को जीतने वाले, वीर भुजाओं वाले और दुष्टों को चीर देने वाले हैं।
पद 73
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ५० ॥
वे जीवों को माया की नींद में सुलाने वाले, स्वतंत्र, सर्वव्यापी, अनेक रूपों वाले और अनेक कर्म करने वाले हैं। वे सबके निवास, भक्तों पर वात्सल्य रखने वाले, बछड़ों के पालक, रत्नों को भीतर रखने वाले (समुद्र) और धन के स्वामी हैं।
पद 74
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ ५१ ॥
वे धर्म की रक्षा करने वाले, धर्म का आचरण करने वाले और धर्म के आधार हैं; सत् और असत्, नश्वर और अविनाशी सब वही हैं। वे सीमित ज्ञान से परे, हज़ार किरणों वाले सूर्य, सबको धारण करने वाले और शुभ लक्षणों से युक्त हैं।
पद 75
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ ५२ ॥
वे किरणों के चक्र के बीच (सूर्य रूप में), सत्त्व में स्थित, सिंह जैसे और सब प्राणियों के महेश्वर हैं। वे आदिदेव, महादेव, देवताओं के स्वामी, देवताओं के पालक और गुरु हैं।
पद 76
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥ ५३ ॥
वे संसार से पार उतारने वाले, गौओं के स्वामी, रक्षक, ज्ञान से पाए जाने वाले और सबसे पुराने हैं। वे शरीर बनाने वाले तत्त्वों का पालन करने वाले, भोक्ता, वानरों के स्वामी (राम रूप में) और यज्ञों में बहुत दक्षिणा देने वाले हैं।
पद 77
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः । विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥ ५४ ॥
वे यज्ञ में सोम पीने वाले, अपने आनंद-अमृत का पान करने वाले, चंद्र रूप, अनेक शत्रुओं को जीतने वाले और बहुतों में श्रेष्ठ हैं। वे दुष्टों को अनुशासित करने वाले, विजय-स्वरूप, सत्य-प्रतिज्ञ, दशार्ह वंश में जन्मे और सात्वतों (भक्तों) के स्वामी हैं।
पद 78
जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥ ५५ ॥
वे जीव रूप में शरीरों में बसते हैं, विनय सिखाते हैं, साक्षी हैं, मोक्ष देने वाले मुकुंद हैं और असीम पराक्रम वाले हैं। वे जल के भंडार, अनंत आत्मा, महासागर पर शयन करने वाले और अंत करने वाले हैं।
पद 79
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः । आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ ५६ ॥
वे अजन्मा, परम पूज्य, स्वभाव से ही प्रभु, शत्रुओं को जीतने वाले और भक्तों को प्रसन्न करने वाले हैं। वे आनंद, आनंद देने वाले, आनंद से भरे, सत्य-धर्म वाले और तीन पगों से लोक नापने वाले त्रिविक्रम हैं।
पद 80
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः । त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥ ५७ ॥
वे महर्षि कपिल आचार्य रूप हैं, किए हुए को जानने वाले और पृथ्वी के स्वामी हैं। वे तीन पगों वाले, देवताओं के अध्यक्ष, (मत्स्य रूप में) बड़े सींग वाले और मृत्यु का भी अंत करने वाले हैं।
पद 81
महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी । गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ ५८ ॥
वे पृथ्वी को उठाने वाले महावराह, गोविंद, उत्तम सेना (पार्षदों) वाले और सोने के बाजूबंद पहनने वाले हैं। वे रहस्यमय, गंभीर, गहन, छिपे हुए और चक्र-गदा धारण करने वाले हैं।
पद 82
वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः । वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ ५९ ॥
वे विधाता, स्वयं ही अपने साधन, अजेय, कृष्ण, दृढ़, संकर्षण (बलराम) और अच्युत हैं। वे वरुण, वरुण-पुत्र (वसिष्ठ) रूप, वृक्ष जैसे स्थिर, कमल-नयन और महान मन वाले हैं।
पद 83
भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः । आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ ६० ॥
वे छह ऐश्वर्यों वाले भगवान, प्रलय में ऐश्वर्य समेटने वाले, आनंदमय, वनमाला पहनने वाले और हल-धारी (बलराम) हैं। वे अदिति-पुत्र (वामन), ज्योतिर्मय सूर्य, सहनशील और सबसे उत्तम गति हैं।
पद 84
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः । दिवःस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ ६१ ॥
वे उत्तम धनुष (शार्ङ्ग) वाले, शत्रुओं को काटने वाले फरसे वाले (परशुराम), दुष्टों के लिए कठोर और धन देने वाले हैं। वे आकाश को छूने वाले, सब देखने वाले, वेदों को बाँटने वाले व्यास, वाणी के स्वामी और माता के गर्भ से न जन्मे हैं।
पद 85
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् । संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥ ६२ ॥
वे तीन सामों से स्तुत, सामवेद गाने वाले, स्वयं साम, निर्वाण, संसार-रोग की औषधि और वैद्य हैं। वे संन्यास का मार्ग बनाने वाले, शम (मन की शांति), शांत, सबका आधार, शांति और परम आश्रय हैं।
पद 86
शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः । गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ६३ ॥
वे सुंदर अंगों वाले, शांति देने वाले, सृष्टिकर्ता, पृथ्वी पर आनंदित होने वाले और जल में शेषनाग पर सोने वाले हैं। वे गौओं के हितैषी, गौओं के स्वामी, रक्षक, धर्ममय दृष्टि वाले और धर्म से प्रेम करने वाले हैं।
पद 87
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः । श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ ६४ ॥
वे युद्ध और धर्म से कभी पीछे न हटने वाले, विषयों से अलग आत्मा वाले, प्रलय में सबको समेटने वाले, कल्याण करने वाले और मंगलमय हैं। वे छाती पर श्रीवत्स वाले, लक्ष्मी के निवास, लक्ष्मीपति और श्रीमानों में श्रेष्ठ हैं।
पद 88
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः । श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ ६५ ॥
वे श्री (समृद्धि) देने वाले, श्री के स्वामी, श्री के निवास, श्री के भंडार और सबको यथायोग्य श्री बाँटने वाले हैं। वे श्री को धारण करने वाले, श्री उत्पन्न करने वाले, परम कल्याण, श्रीमान और तीनों लोकों के आश्रय हैं।
पद 89
स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः । विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ ६६ ॥
वे सुंदर नेत्रों वाले, सुंदर अंगों वाले, सौ गुना आनंद वाले, आनंद-स्वरूप, ज्योतिर्मय और गणों के ईश्वर हैं। वे अपने मन को जीत चुके, भक्तों के वश में रहने वाले, सच्ची कीर्ति वाले और सब संशय मिटाने वाले हैं।
पद 90
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः । भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ६७ ॥
वे सबसे ऊपर, सब ओर आँखों वाले, जिनका कोई स्वामी नहीं, और सदा स्थिर हैं। वे (सागर-तट पर राम रूप में) भूमि पर सोने वाले, संसार को सजाने वाले, ऐश्वर्य-स्वरूप, शोक से रहित और शोक मिटाने वाले हैं।
पद 91
अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः । अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ६८ ॥
वे तेजस्वी, सबसे पूजित, सबको अपने भीतर रखने वाले (कुंभ), परम शुद्ध और पवित्र करने वाले हैं। वे अनिरुद्ध, जिनका कोई प्रतिद्वंद्वी नहीं, प्रद्युम्न और असीम पराक्रम वाले हैं।
पद 92
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः । त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ ६९ ॥
वे कालनेमि असुर को मारने वाले, वीर, शौरि और वीरों के स्वामी हैं। वे तीनों लोकों की आत्मा और ईश्वर, केशव, केशी असुर को मारने वाले और (पाप) हरने वाले हरि हैं।
पद 93
कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः । अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥ ७० ॥
वे चारों पुरुषार्थ चाहने वालों के पूज्य, उनकी इच्छाओं की रक्षा करने वाले, पूर्णकाम, अत्यंत सुंदर और शास्त्रों के रचयिता हैं। उनका रूप बताया नहीं जा सकता; वे विष्णु, वीर, अनंत और (अर्जुन रूप) धनंजय हैं।
पद 94
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद् ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः । ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७१ ॥
वे तप, वेद और ज्ञान के रक्षक, उन्हें रचने वाले, ब्रह्मा रूप, स्वयं ब्रह्म और उन्हें बढ़ाने वाले हैं। वे वेद जानने वाले, वेद सिखाने वाले, सब ज्ञान को अपने में रखने वाले, ब्रह्म को जानने वाले और ज्ञानियों के प्रिय हैं।
पद 95
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः । महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ७२ ॥
वे बड़े पगों वाले, महान कर्म करने वाले, महान तेज वाले और महान नाग (शेष) रूप हैं। वे महान क्रतु, महान यजमान, महान यज्ञ और महान आहुति हैं।
पद 96
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः । पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ७३ ॥
वे स्तुति के योग्य, स्तुति से प्रसन्न होने वाले, स्वयं स्तोत्र, स्तुति और स्तुति करने वाले हैं, और (धर्म के लिए) युद्ध को प्रिय मानते हैं। वे पूर्ण, सबको पूर्ण करने वाले, पवित्र, पवित्र कीर्ति वाले और रोग से रहित हैं।
पद 97
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः । वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ७४ ॥
वे मन जैसे वेगवान, विद्याओं (तीर्थों) के रचयिता, सोने जैसे तेज-बीज वाले और धन देने वाले हैं। वे मोक्ष-रूपी धन देने वाले, वासुदेव, सबमें बसने वाले, उदार मन वाले और स्वयं आहुति हैं।
पद 98
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः । शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ ७५ ॥
वे सज्जनों की गति, उत्तम कर्म वाले, सत्ता-स्वरूप, सच्चे ऐश्वर्य वाले और सज्जनों के परम आश्रय हैं। वे वीर सेना वाले, यदुवंश में श्रेष्ठ, सज्जनों के निवास और यमुना-तट पर रहने वाले (कृष्ण) हैं।
पद 99
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः । दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ ७६ ॥
वे सब प्राणियों के निवास, वासुदेव, सब प्राणों के आश्रय और असीम शक्ति वाले हैं। वे अधर्मियों का घमंड तोड़ने वाले, धर्मियों को गौरव देने वाले, अपने आनंद में मस्त, जिन्हें पकड़ा न जा सके और कभी न हारने वाले हैं।
पद 100
विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् । अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ७७ ॥
विश्व ही उनका रूप है; वे विशाल रूप वाले, चमकते रूप वाले और बिना रूप के भी हैं। वे अनेक रूपों वाले, अप्रकट, सैकड़ों रूपों और सैकड़ों मुखों वाले हैं।
पद 101
एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् । लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ ७८ ॥
वे एक हैं और अनेक भी; यज्ञ-स्वरूप, सुख-स्वरूप (क), जिज्ञासा का विषय (किम्), 'यत्' और 'तत्' शब्दों से बताए जाने वाले, और सबसे ऊँचा पद हैं। वे संसार के बंधु, संसार के नाथ, माधव और भक्तों पर स्नेह रखने वाले हैं।
पद 102
सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी । वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ ७९ ॥
वे सुनहरे रंग वाले, सोने जैसे अंगों वाले, सुंदर अंगों वाले और चंदन व बाजूबंद से सजे हैं। वे अधर्मी वीरों के नाशक, अनुपम, सब दोषों से खाली, इच्छाओं से रहित, अचल और (वायु रूप में) चलने वाले भी हैं।
पद 103
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् । सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ ८० ॥
वे अभिमान से रहित, दूसरों को सम्मान देने वाले, सबके माननीय, संसार के स्वामी और तीनों लोकों को धारण करने वाले हैं। वे उत्तम बुद्धि वाले, यज्ञ से प्रकट होने वाले, धन्य, सच्ची बुद्धि वाले और पृथ्वी को धारण करने वाले हैं।
पद 104
तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः । प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥ ८१ ॥
वे (सूर्य रूप में) तेज बरसाने वाले, कांति धारण करने वाले और सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हैं। वे भक्तों की भेंट स्वीकार करने वाले, सबको नियंत्रित करने वाले, कभी नष्ट न होने वाले, अनेक सींगों (वेद-अंगों) वाले और गद के बड़े भाई (गदाग्रज) हैं।
पद 105
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥ ८२ ॥
वे चार रूपों, चार भुजाओं, चार व्यूहों वाले और चारों आश्रमों-वर्णों की गति हैं। वे चार रूपों में आत्मा, चारों पुरुषार्थों के स्रोत, चारों वेद जानने वाले हैं, और संसार उनका केवल एक अंश (एकपात्) है।
पद 106
समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः । दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ ८३ ॥
वे संसार-चक्र घुमाने वाले, सर्वत्र उपस्थित, जिन्हें जीतना कठिन है और जिनकी आज्ञा का उल्लंघन कठिन है, ऐसे हैं। वे कठिनाई से मिलने वाले, कठिनाई से पहुँचने योग्य, कठिनाई से जानने योग्य, कठिनाई से हृदय में बसाने योग्य और दुष्टों का नाश करने वाले हैं।
पद 107
शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः । इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ ८४ ॥
वे सुंदर अंगों वाले, संसार के सार को ग्रहण करने वाले, सुंदर विस्तार (संसार) वाले और उस विस्तार को बढ़ाने वाले हैं। वे इंद्र जैसे कर्म करने वाले, महान कर्म वाले, जिनके सब कर्म पूर्ण हो चुके हैं, और वेदों को प्रकट करने वाले हैं।
पद 108
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः । अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी ॥ ८५ ॥
वे अवतार लेकर प्रकट होने वाले, सुंदर, करुणा से भीगे, रत्न जैसी नाभि वाले और सुंदर नेत्रों वाले हैं। वे सूर्य रूप, अन्न देने वाले, (मत्स्य रूप में) सींग वाले, शत्रुओं को जीतने वाले, सब जानने वाले और विजयी हैं।
पद 109
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः । महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ ८६ ॥
वे सुंदर अक्षरों-बिंदु (ॐ) वाले, जिन्हें कोई विचलित न कर सके, और वाणी के सब स्वामियों के भी स्वामी हैं। वे आनंद के महान सरोवर, गहरी माया वाले, महान सत्ता और महान खज़ाने हैं।
पद 110
कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः । अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ ८७ ॥
वे पृथ्वी को आनंद देने वाले, फल देने वाले, कुंद फूल जैसे उजले, बादल की तरह कृपा बरसाने वाले, पवित्र करने वाले और वायु रूप हैं। वे अमृत भोगने वाले, अमर शरीर वाले, सर्वज्ञ और सब ओर मुख वाले हैं।
पद 111
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः । न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः ॥ ८८ ॥
वे भक्ति से सहज मिलने वाले, उत्तम व्रत वाले, सदा सिद्ध, शत्रुओं को जीतने और तपाने वाले हैं। वे बरगद, गूलर और पीपल जैसे (सबको आश्रय देने वाले) हैं, और चाणूर पहलवान को मारने वाले हैं।
पद 112
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः । अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ ८९ ॥
वे हज़ार किरणों वाले (सूर्य), सात जिह्वाओं वाले, सात ज्वालाओं वाले (अग्नि) और सात घोड़ों वाले (सूर्य) हैं। वे बिना आकार के, निष्पाप, चिंतन से परे, दुष्टों को भय देने वाले और भक्तों का भय मिटाने वाले हैं।
पद 113
अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् । अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ ९० ॥
वे अणु से भी सूक्ष्म और सबसे विशाल, पतले और स्थूल, गुणों को धारण करने वाले और गुणों से परे, महान हैं। वे किसी के सहारे नहीं टिके, अपने में ही स्थित हैं, सुंदर मुख वाले, सबसे पहले वंश वाले और वंश बढ़ाने वाले हैं।
पद 114
भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः । आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ ९१ ॥
वे संसार का भार उठाने वाले, वेदों में वर्णित, योगी, योगियों के ईश्वर और सब कामनाएँ पूरी करने वाले हैं। वे सबका विश्राम-स्थल, दुष्टों को कष्ट देने वाले, प्रलय में सबको क्षीण करने वाले, सुंदर पंखों वाले (वेद-वृक्ष) और वायु को चलाने वाले हैं।
पद 115
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः । अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमो यमः ॥ ९२ ॥
वे धनुषधारी (राम), धनुर्वेद के ज्ञाता, दंड-स्वरूप, दुष्टों का दमन करने वाले और स्वयं संयम हैं। वे कभी न हारने वाले, सब सहने वाले, सबको नियम में रखने वाले, किसी नियम से न बँधे और मृत्यु से भी परे हैं।
पद 116
सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः । अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत् प्रीतिवर्धनः ॥ ९३ ॥
वे बल और साहस वाले, सात्त्विक, सत्य और सत्य व धर्म में स्थित हैं। वे सबके चाहने योग्य लक्ष्य, प्रिय वस्तुएँ अर्पित करने योग्य, पूज्य, प्रिय करने वाले और प्रेम बढ़ाने वाले हैं।
पद 117
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः । रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ ९४ ॥
वे आकाश में चलने वाले, ज्योति-स्वरूप, सुंदर कांति वाले, आहुति ग्रहण करने वाले और सर्वव्यापी हैं। वे रवि, विविध प्रकाश वाले, सूर्य, सबको उत्पन्न करने वाले सविता और सूर्य जैसे नेत्रों वाले हैं।
पद 118
अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः । अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥ ९५ ॥
वे अनंत, आहुति खाने वाले, भोक्ता, सुख देने वाले, अनेक बार जन्म लेने वाले और सबसे पहले जन्मे हैं। वे कभी निराश न होने वाले, सदा क्षमाशील, संसार के आधार और अद्भुत हैं।
पद 119
सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः । स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः ॥ ९६ ॥
वे अनादि काल रूप, सबसे प्राचीन, कपिल मुनि, सूर्य रूप (कपि) और अविनाशी हैं। वे मंगल देने वाले, मंगल करने वाले, स्वयं मंगल, मंगल की रक्षा करने वाले और मंगल बाँटने में कुशल हैं।
पद 120
अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः । शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ ९७ ॥
वे क्रोध से रहित, कुंडल पहनने वाले, चक्रधारी, पराक्रमी और प्रबल आज्ञा वाले हैं। वे शब्दों से परे, सब वेद-वचनों का विषय, शीतल (भक्तों के लिए) और (ज्ञानी-अज्ञानी के लिए) रात रचने वाले हैं।
पद 121
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः । विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ ९८ ॥
वे क्रूरता से रहित, कोमल, कुशल, उदार और क्षमा करने वालों में श्रेष्ठ हैं। वे सबसे बड़े ज्ञानी, भय से मुक्त हैं, और उनकी कथा सुनना व गाना पुण्य देता है।
पद 122
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः । वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ ९९ ॥
वे संसार-सागर से पार उतारने वाले, बुरे कर्मों का नाश करने वाले, पवित्र और बुरे सपनों को मिटाने वाले हैं। वे अधर्मी वीरों के नाशक, रक्षक, संतों के रूप में प्रकट, जीवन देने वाले और सब ओर व्याप्त हैं।
पद 123
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः । चतुरश्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १०० ॥
वे अनंत रूपों और अनंत श्री वाले, क्रोध को जीतने वाले और भय दूर करने वाले हैं। वे न्यायपूर्ण, गहरी आत्मा वाले, विविध फल देने वाले, सबको आज्ञा देने वाले और वेद रूप में मार्ग दिखाने वाले हैं।
पद 124
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः । जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १०१ ॥
वे अनादि, पृथ्वी के भी आधार, पृथ्वी की शोभा (लक्ष्मी), उत्तम वीर और सुंदर बाजूबंद वाले हैं। वे प्राणियों को जन्म देने वाले, जन्म के मूल कारण, दुष्टों के लिए भयानक और भयंकर पराक्रम वाले हैं।
पद 125
आधारनिलयोऽधाता पुष्पहासः प्रजागरः । ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १०२ ॥
वे सब आधारों के आधार, जिनका कोई धारक नहीं, फूल की तरह खिलने वाले (सृष्टि रूप) और सदा जागने वाले हैं। वे सबसे ऊपर, सन्मार्ग पर चलने वाले, प्राण देने वाले, ॐकार और व्यवहार चलाने वाले हैं।
पद 126
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्प्राणजीवनः । तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ १०३ ॥
वे प्रमाण (ज्ञान का आधार), प्राणों के निवास, प्राणों का पोषण करने वाले और प्राणियों को जीवन देने वाले हैं। वे परम तत्त्व, तत्त्व को जानने वाले, एक आत्मा और जन्म, मृत्यु और बुढ़ापे से परे हैं।
पद 127
भूर्भुवःस्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः । यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥ १०४ ॥
वे भू, भुवः और स्वः तीनों लोकों के वृक्ष (आधार), तारने वाले, सबके जनक और ब्रह्मा के भी पिता (प्रपितामह) हैं। वे यज्ञ, यज्ञ के स्वामी, यजमान, यज्ञ के अंग (वराह रूप) और यज्ञ को आगे बढ़ाने वाले हैं।
पद 128
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधनः । यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १०५ ॥
वे यज्ञ की रक्षा करने वाले, यज्ञ रचने वाले, यज्ञों के प्रधान, यज्ञ का भाग पाने वाले और यज्ञ को सफल बनाने वाले हैं। वे यज्ञ का फल देने वाले, यज्ञ का रहस्य, अन्न और अन्न खाने वाले भी हैं।
पद 129
आत्मयोनिः स्वयञ्जातो वैखानः सामगायनः । देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १०६ ॥
वे स्वयं अपने कारण हैं, अपने आप प्रकट होने वाले, (वराह रूप में) पृथ्वी खोदने वाले और सामगान करने वाले हैं। वे देवकी के पुत्र, सृष्टिकर्ता, पृथ्वी के स्वामी और पापों का नाश करने वाले हैं।
पद 130
शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः । रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥ १०७ ॥ सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति ।
वे पाञ्चजन्य शंख, नंदक तलवार, सुदर्शन चक्र, शार्ङ्ग धनुष और कौमोदकी गदा धारण करने वाले हैं। हाथ में रथ का पहिया (चक्र) लिए, कभी विचलित न होने वाले, सब प्रकार के अस्त्रों वाले प्रभु को नमस्कार।
पद 131
वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी । श्रीमान् नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥ १०८ ॥
वनमाला, गदा, शार्ङ्ग धनुष, शंख, चक्र और नंदक तलवार धारण करने वाले, लक्ष्मी-सहित नारायण, विष्णु, वासुदेव हमारी सब ओर से रक्षा करें।
पद 132
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥
(फलश्रुति आरंभ) इस प्रकार स्तुति के योग्य महात्मा केशव के हज़ार दिव्य नाम पूरे-पूरे कहे गए।
पद 133
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् । नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥
जो इन्हें प्रतिदिन सुनता है या गाता है, परंपरा कहती है कि उसका न इस लोक में और न परलोक में कुछ अशुभ होता है। आगे की फलश्रुति में भीष्म बताते हैं कि भक्ति और श्रद्धा से इस स्तोत्र का पाठ मन को शांति, निर्भयता और भगवान में दृढ़ आस्था देता है।
पद 134
श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥
भगवान शिव पार्वती जी से कहते हैं: हे सुमुखी, मैं 'श्रीराम राम राम' जपकर मन को प्रसन्न करने वाले राम में रमता हूँ। राम का एक नाम विष्णु के हज़ार नामों के बराबर है।
अर्थ कथामंत्र टीम ने सरल भाषा में लिखे हैं।
इसके बाद पढ़ें
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
विष्णु सहस्रनाम किसने और किसे सुनाया?
महाभारत के अनुसार भीष्म पितामह ने बाण-शय्या पर लेटे हुए युधिष्ठिर को यह सुनाया, भगवान श्रीकृष्ण की उपस्थिति में। इसे वेदव्यास जी ने महाभारत के अनुशासन पर्व में लिखा।
विष्णु सहस्रनाम का पाठ कब करना चाहिए?
इसे किसी भी दिन पढ़ा जा सकता है। परंपरा में सुबह स्नान के बाद या शाम को, और विशेषकर गुरुवार, एकादशी व पूर्णिमा को इसका पाठ शुभ माना जाता है। पूरा पाठ लगभग 25–30 मिनट लेता है।
क्या सहस्रनाम पढ़ने के लिए संस्कृत आना ज़रूरी है?
नहीं। रोमन लिपि और अर्थ के साथ धीरे-धीरे पढ़ना शुरू कर सकते हैं, या किसी अच्छे स्वर में गाए पाठ के साथ सुनकर दोहरा सकते हैं। परंपरा कहती है कि श्रद्धा से सुनना भी पुण्यदायी है।