श्री ललिता सहस्रनाम स्तोत्र — अर्थ सहित
ललिता सहस्रनाम ब्रह्मांड पुराण में भगवान हयग्रीव और अगस्त्य ऋषि के संवाद में आता है। परंपरा के अनुसार वाग्देवियों ने देवी ललिता त्रिपुरसुंदरी के इन हज़ार नामों की रचना की। इसमें देवी का रूप, भंडासुर पर विजय, कुंडलिनी और परम ब्रह्म के रूप में उनकी महिमा गाई गई है। शुक्रवार, नवरात्रि और पूर्णिमा पर इसका पाठ विशेष माना जाता है।
ध्यानम् सिन्दूरारुणविग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्- तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम्। पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं सौम्यां रत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम्॥
अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं धृतपाशाङ्कुशपुष्पबाणचापाम्। अणिमादिभिरावृतां मयूखै- रहमित्येव विभावये भवानीम्॥
ध्यायेत्पद्मासनस्थां विकसितवदनां पद्मपत्रायताक्षीं हेमाभां पीतवस्त्रां करकलितलसद्धेमपद्मां वराङ्गीम्। सर्वालङ्कारयुक्तां सततमभयदां भक्तनम्रां भवानीं श्रीविद्यां शान्तमूर्तिं सकलसुरनुतां सर्वसम्पत्प्रदात्रीम्॥
सकुङ्कुमविलेपनामलिकचुम्बिकस्तूरिकां समन्दहसितेक्षणां सशरचापपाशाङ्कुशाम्। अशेषजनमोहिनीमरुणमाल्यभूषाम्बरां जपाकुसुमभासुरां जपविधौ स्मरेदम्बिकाम्॥
श्रीमाता श्रीमहाराज्ञी श्रीमत्सिंहासनेश्वरी। चिदग्निकुण्डसम्भूता देवकार्यसमुद्यता॥१॥
उद्यद्भानुसहस्राभा चतुर्बाहुसमन्विता। रागस्वरूपपाशाढ्या क्रोधाकाराङ्कुशोज्ज्वला॥२॥
मनोरूपेक्षुकोदण्डा पञ्चतन्मात्रसायका। निजारुणप्रभापूरमज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला॥३॥
चम्पकाशोकपुन्नागसौगन्धिकलसत्कचा। कुरुविन्दमणिश्रेणीकनत्कोटीरमण्डिता॥४॥
अष्टमीचन्द्रविभ्राजदलिकस्थलशोभिता। मुखचन्द्रकलङ्काभमृगनाभिविशेषका॥५॥
वदनस्मरमाङ्गल्यगृहतोरणचिल्लिका। वक्त्रलक्ष्मीपरीवाहचलन्मीनाभलोचना॥६॥
नवचम्पकपुष्पाभनासादण्डविराजिता। ताराकान्तितिरस्कारिनासाभरणभासुरा॥७॥
कदम्बमञ्जरीक्लृप्तकर्णपूरमनोहरा। ताटङ्कयुगलीभूततपनोडुपमण्डला॥८॥
पद्मरागशिलादर्शपरिभाविकपोलभूः। नवविद्रुमबिम्बश्रीन्यक्कारिरदनच्छदा॥९॥
शुद्धविद्याङ्कुराकारद्विजपङ्क्तिद्वयोज्ज्वला। कर्पूरवीटिकामोदसमाकर्षिदिगन्तरा॥१०॥
निजसल्लापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी। मन्दस्मितप्रभापूरमज्जत्कामेशमानसा॥११॥
अनाकलितसादृश्यचिबुकश्रीविराजिता। कामेशबद्धमाङ्गल्यसूत्रशोभितकन्धरा॥१२॥
कनकाङ्गदकेयूरकमनीयभुजान्विता। रत्नग्रैवेयचिन्ताकलोलमुक्ताफलान्विता॥१३॥
कामेश्वरप्रेमरत्नमणिप्रतिपणस्तनी। नाभ्यालवालरोमालिलताफलकुचद्वयी॥१४॥
लक्ष्यरोमलताधारतासमुन्नेयमध्यमा। स्तनभारदलन्मध्यपट्टबन्धवलित्रया॥१५॥
अरुणारुणकौसुम्भवस्त्रभास्वत्कटीतटी। रत्नकिङ्किणिकारम्यरशनादामभूषिता॥१६॥
कामेशज्ञातसौभाग्यमार्दवोरुद्वयान्विता। माणिक्यमुकुटाकारजानुद्वयविराजिता॥१७॥
इन्द्रगोपपरिक्षिप्तस्मरतूणाभजङ्घिका। गूढगुल्फा कूर्मपृष्ठजयिष्णुप्रपदान्विता॥१८॥
नखदीधितिसञ्छन्ननमज्जनतमोगुणा। पदद्वयप्रभाजालपराकृतसरोरुहा॥१९॥
शिञ्जानमणिमञ्जीरमण्डितश्रीपदाम्बुजा। मरालीमन्दगमना महालावण्यशेवधिः॥२०॥
सर्वारुणाऽनवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता। शिवकामेश्वराङ्कस्था शिवा स्वाधीनवल्लभा॥२१॥
सुमेरुमध्यशृङ्गस्था श्रीमन्नगरनायिका। चिन्तामणिगृहान्तस्था पञ्चब्रह्मासनस्थिता॥२२॥
महापद्माटवीसंस्था कदम्बवनवासिनी। सुधासागरमध्यस्था कामाक्षी कामदायिनी॥२३॥
देवर्षिगणसङ्घातस्तूयमानात्मवैभवा। भण्डासुरवधोद्युक्तशक्तिसेनासमन्विता॥२४॥
सम्पत्करीसमारूढसिन्धुरव्रजसेविता। अश्वारूढाधिष्ठिताश्वकोटिकोटिभिरावृता॥२५॥
चक्रराजरथारूढसर्वायुधपरिष्कृता। गेयचक्ररथारूढमन्त्रिणीपरिसेविता॥२६॥
किरिचक्ररथारूढदण्डनाथापुरस्कृता। ज्वालामालिनिकाक्षिप्तवह्निप्राकारमध्यगा॥२७॥
भण्डसैन्यवधोद्युक्तशक्तिविक्रमहर्षिता। नित्यापराक्रमाटोपनिरीक्षणसमुत्सुका॥२८॥
भण्डपुत्रवधोद्युक्तबालाविक्रमनन्दिता। मन्त्रिण्यम्बाविरचितविषङ्गवधतोषिता॥२९॥
विशुक्रप्राणहरणवाराहीवीर्यनन्दिता। कामेश्वरमुखालोककल्पितश्रीगणेश्वरा॥३०॥
महागणेशनिर्भिन्नविघ्नयन्त्रप्रहर्षिता। भण्डासुरेन्द्रनिर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी॥३१॥
कराङ्गुलिनखोत्पन्ननारायणदशाकृतिः। महापाशुपतास्त्राग्निनिर्दग्धासुरसैनिका॥३२॥
कामेश्वरास्त्रनिर्दग्धसभण्डासुरशून्यका। ब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवसंस्तुतवैभवा॥३३॥
हरनेत्राग्निसन्दग्धकामसञ्जीवनौषधिः। श्रीमद्वाग्भवकूटैकस्वरूपमुखपङ्कजा॥३४॥
कण्ठाधःकटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी। शक्तिकूटैकतापन्नकट्यधोभागधारिणी॥३५॥
मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेबरा। कुलामृतैकरसिका कुलसङ्केतपालिनी॥३६॥
कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुलयोगिनी। अकुला समयान्तस्था समयाचारतत्परा॥३७॥
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी। मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी॥३८॥
आज्ञाचक्रान्तरालस्था रुद्रग्रन्थिविभेदिनी। सहस्राराम्बुजारूढा सुधासाराभिवर्षिणी॥३९॥
तडिल्लतासमरुचिः षट्चक्रोपरिसंस्थिता। महासक्तिः कुण्डलिनी बिसतन्तुतनीयसी॥४०॥
भवानी भावनागम्या भवारण्यकुठारिका। भद्रप्रिया भद्रमूर्तिर्भक्तसौभाग्यदायिनी॥४१॥
भक्तिप्रिया भक्तिगम्या भक्तिवश्या भयापहा। शाम्भवी शारदाराध्या शर्वाणी शर्मदायिनी॥४२॥
शाङ्करी श्रीकरी साध्वी शरच्चन्द्रनिभानना। शातोदरी शान्तिमती निराधारा निरञ्जना॥४३॥
निर्लेपा निर्मला नित्या निराकारा निराकुला। निर्गुणा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा॥४४॥
नित्यमुक्ता निर्विकारा निष्प्रपञ्चा निराश्रया। नित्यशुद्धा नित्यबुद्धा निरवद्या निरन्तरा॥४५॥
निष्कारणा निष्कलङ्का निरुपाधिर्निरीश्वरा। नीरागा रागमथनी निर्मदा मदनाशिनी॥४६॥
निश्चिन्ता निरहङ्कारा निर्मोहा मोहनाशिनी। निर्ममा ममताहन्त्री निष्पापा पापनाशिनी॥४७॥
निष्क्रोधा क्रोधशमनी निर्लोभा लोभनाशिनी। निःसंशया संशयघ्नी निर्भवा भवनाशिनी॥४८॥
निर्विकल्पा निराबाधा निर्भेदा भेदनाशिनी। निर्नाशा मृत्युमथनी निष्क्रिया निष्परिग्रहा॥४९॥
निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया। दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा॥५०॥
दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता। सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता॥५१॥
सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रदा। सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमन्त्रस्वरूपिणी॥५२॥
सर्वयन्त्रात्मिका सर्वतन्त्ररूपा मनोन्मनी। माहेश्वरी महादेवी महालक्ष्मीर्मृडप्रिया॥५३॥
महारूपा महापूज्या महापातकनाशिनी। महामाया महासत्त्वा महाशक्तिर्महारतिः॥५४॥
महाभोगा महैश्वर्या महावीर्या महाबला। महाबुद्धिर्महासिद्धिर्महायोगेश्वरेश्वरी॥५५॥
महातन्त्रा महामन्त्रा महायन्त्रा महासना। महायागक्रमाराध्या महाभैरवपूजिता॥५६॥
महेश्वरमहाकल्पमहाताण्डवसाक्षिणी। महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी॥५७॥
चतुःषष्ट्युपचाराढ्या चतुःषष्टिकलामयी। महाचतुःषष्टिकोटियोगिनीगणसेविता॥५८॥
मनुविद्या चन्द्रविद्या चन्द्रमण्डलमध्यगा। चारुरूपा चारुहासा चारुचन्द्रकलाधरा॥५९॥
चराचरजगन्नाथा चक्रराजनिकेतना। पार्वती पद्मनयना पद्मरागसमप्रभा॥६०॥
पञ्चप्रेतासनासीना पञ्चब्रह्मस्वरूपिणी। चिन्मयी परमानन्दा विज्ञानघनरूपिणी॥६१॥
ध्यानध्यातृध्येयरूपा धर्माधर्मविवर्जिता। विश्वरूपा जागरिणी स्वपन्ती तैजसात्मिका॥६२॥
सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता। सृष्टिकर्त्री ब्रह्मरूपा गोप्त्री गोविन्दरूपिणी॥६३॥
संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी। सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा॥६४॥
भानुमण्डलमध्यस्था भैरवी भगमालिनी। पद्मासना भगवती पद्मनाभसहोदरी॥६५॥
उन्मेषनिमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावली। सहस्रशीर्षवदना सहस्राक्षी सहस्रपात्॥६६॥
आब्रह्मकीटजननी वर्णाश्रमविधायिनी। निजाज्ञारूपनिगमा पुण्यापुण्यफलप्रदा॥६७॥
श्रुतिसीमन्तसिन्दूरीकृतपादाब्जधूलिका। सकलागमसन्दोहशुक्तिसम्पुटमौक्तिका॥६८॥
पुरुषार्थप्रदा पूर्णा भोगिनी भुवनेश्वरी। अम्बिकाऽनादिनिधना हरिब्रह्मेन्द्रसेविता॥६९॥
नारायणी नादरूपा नामरूपविवर्जिता। ह्रीङ्कारी ह्रीमती हृद्या हेयोपादेयवर्जिता॥७०॥
राजराजार्चिता राज्ञी रम्या राजीवलोचना। रञ्जनी रमणी रस्या रणत्किङ्किणिमेखला॥७१॥
रमा राकेन्दुवदना रतिरूपा रतिप्रिया। रक्षाकरी राक्षसघ्नी रामा रमणलम्पटा॥७२॥
काम्या कामकलारूपा कदम्बकुसुमप्रिया। कल्याणी जगतीकन्दा करुणारससागरा॥७३॥
कलावती कलालापा कान्ता कादम्बरीप्रिया। वरदा वामनयना वारुणीमदविह्वला॥७४॥
विश्वाधिका वेदवेद्या विन्ध्याचलनिवासिनी। विधात्री वेदजननी विष्णुमाया विलासिनी॥७५॥
क्षेत्रस्वरूपा क्षेत्रेशी क्षेत्रक्षेत्रज्ञपालिनी। क्षयवृद्धिविनिर्मुक्ता क्षेत्रपालसमर्चिता॥७६॥
विजया विमला वन्द्या वन्दारुजनवत्सला। वाग्वादिनी वामकेशी वह्निमण्डलवासिनी॥७७॥
भक्तिमत्कल्पलतिका पशुपाशविमोचिनी। संहृताशेषपाषण्डा सदाचारप्रवर्तिका॥७८॥
तापत्रयाग्निसन्तप्तसमाह्लादनचन्द्रिका। तरुणी तापसाराध्या तनुमध्या तमोऽपहा॥७९॥
चितिस्तत्पदलक्ष्यार्था चिदेकरसरूपिणी। स्वात्मानन्दलवीभूतब्रह्माद्यानन्दसन्ततिः॥८०॥
परा प्रत्यक्चितीरूपा पश्यन्ती परदेवता। मध्यमा वैखरीरूपा भक्तमानसहंसिका॥८१॥
कामेश्वरप्राणनाडी कृतज्ञा कामपूजिता। शृङ्गाररससम्पूर्णा जया जालन्धरस्थिता॥८२॥
ओड्याणपीठनिलया बिन्दुमण्डलवासिनी। रहोयागक्रमाराध्या रहस्तर्पणतर्पिता॥८३॥
सद्यःप्रसादिनी विश्वसाक्षिणी साक्षिवर्जिता। षडङ्गदेवतायुक्ता षाड्गुण्यपरिपूरिता॥८४॥
नित्यक्लिन्ना निरुपमा निर्वाणसुखदायिनी। नित्याषोडशिकारूपा श्रीकण्ठार्धशरीरिणी॥८५॥
प्रभावती प्रभारूपा प्रसिद्धा परमेश्वरी। मूलप्रकृतिरव्यक्ता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी॥८६॥
व्यापिनी विविधाकारा विद्याविद्यास्वरूपिणी। महाकामेशनयनकुमुदाह्लादकौमुदी॥८७॥
भक्तहार्दतमोभेदभानुमद्भानुसन्ततिः। शिवदूती शिवाराध्या शिवमूर्तिः शिवङ्करी॥८८॥
शिवप्रिया शिवपरा शिष्टेष्टा शिष्टपूजिता। अप्रमेया स्वप्रकाशा मनोवाचामगोचरा॥८९॥
चिच्छक्तिश्चेतनारूपा जडशक्तिर्जडात्मिका। गायत्री व्याहृतिः सन्ध्या द्विजवृन्दनिषेविता॥९०॥
तत्त्वासना तत्त्वमयी पञ्चकोशान्तरस्थिता। निःसीममहिमा नित्ययौवना मदशालिनी॥९१॥
मदघूर्णितरक्ताक्षी मदपाटलगण्डभूः। चन्दनद्रवदिग्धाङ्गी चाम्पेयकुसुमप्रिया॥९२॥
कुशला कोमलाकारा कुरुकुल्ला कुलेश्वरी। कुलकुण्डालया कौलमार्गतत्परसेविता॥९३॥
कुमारगणनाथाम्बा तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृतिः। शान्तिः स्वस्तिमती कान्तिर्नन्दिनी विघ्ननाशिनी॥९४॥
तेजोवती त्रिनयना लोलाक्षीकामरूपिणी। मालिनी हंसिनी माता मलयाचलवासिनी॥९५॥
सुमुखी नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका। कालकण्ठी कान्तिमती क्षोभिणी सूक्ष्मरूपिणी॥९६॥
वज्रेश्वरी वामदेवी वयोऽवस्थाविवर्जिता। सिद्धेश्वरी सिद्धविद्या सिद्धमाता यशस्विनी॥९७॥
विशुद्धिचक्रनिलयाऽऽरक्तवर्णा त्रिलोचना। खट्वाङ्गादिप्रहरणा वदनैकसमन्विता॥९८॥
पायसान्नप्रिया त्वक्स्था पशुलोकभयङ्करी। अमृतादिमहाशक्तिसंवृता डाकिनीश्वरी॥९९॥
अनाहताब्जनिलया श्यामाभा वदनद्वया। दंष्ट्रोज्ज्वलाऽक्षमालादिधरा रुधिरसंस्थिता॥१००॥
कालरात्र्यादिशक्त्यौघवृता स्निग्धौदनप्रिया। महावीरेन्द्रवरदा राकिण्यम्बास्वरूपिणी॥१०१॥
मणिपूराब्जनिलया वदनत्रयसंयुता। वज्रादिकायुधोपेता डामर्यादिभिरावृता॥१०२॥
रक्तवर्णा मांसनिष्ठा गुडान्नप्रीतमानसा। समस्तभक्तसुखदा लाकिन्यम्बास्वरूपिणी॥१०३॥
स्वाधिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा। शूलाद्यायुधसम्पन्ना पीतवर्णाऽतिगर्विता॥१०४॥
मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्दिन्यादिसमन्विता। दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी॥१०५॥
मूलाधाराम्बुजारूढा पञ्चवक्त्राऽस्थिसंस्थिता। अङ्कुशादिप्रहरणा वरदादिनिषेविता॥१०६॥
मुद्गौदनासक्तचित्ता साकिन्यम्बास्वरूपिणी। आज्ञाचक्राब्जनिलया शुक्लवर्णा षडानना॥१०७॥
मज्जासंस्था हंसवतीमुख्यशक्तिसमन्विता। हरिद्रान्नैकरसिका हाकिनीरूपधारिणी॥१०८॥
सहस्रदलपद्मस्था सर्ववर्णोपशोभिता। सर्वायुधधरा शुक्लसंस्थिता सर्वतोमुखी॥१०९॥
सर्वौदनप्रीतचित्ता याकिन्यम्बास्वरूपिणी। स्वाहा स्वधाऽमतिर्मेधा श्रुतिः स्मृतिरनुत्तमा॥११०॥
पुण्यकीर्तिः पुण्यलभ्या पुण्यश्रवणकीर्तना। पुलोमजार्चिता बन्धमोचनी बर्बरालका॥१११॥
विमर्शरूपिणी विद्या वियदादिजगत्प्रसूः। सर्वव्याधिप्रशमनी सर्वमृत्युनिवारिणी॥११२॥
अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा कलिकल्मषनाशिनी। कात्यायनी कालहन्त्री कमलाक्षनिषेविता॥११३॥
ताम्बूलपूरितमुखी दाडिमीकुसुमप्रभा। मृगाक्षी मोहिनी मुख्या मृडानी मित्ररूपिणी॥११४॥
नित्यतृप्ता भक्तनिधिर्नियन्त्री निखिलेश्वरी। मैत्र्यादिवासनालभ्या महाप्रलयसाक्षिणी॥११५॥
परा शक्तिः परा निष्ठा प्रज्ञानघनरूपिणी। माध्वीपानालसा मत्ता मातृकावर्णरूपिणी॥११६॥
महाकैलासनिलया मृणालमृदुदोर्लता। महनीया दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी॥११७॥
आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या कामसेविता। श्रीषोडशाक्षरीविद्या त्रिकूटा कामकोटिका॥११८॥
कटाक्षकिङ्करीभूतकमलाकोटिसेविता। शिरःस्थिता चन्द्रनिभा भालस्थेन्द्रधनुःप्रभा॥११९॥
हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तरदीपिका। दाक्षायणी दैत्यहन्त्री दक्षयज्ञविनाशिनी॥१२०॥
दरान्दोलितदीर्घाक्षी दरहासोज्ज्वलन्मुखी। गुरुमूर्तिर्गुणनिधिर्गोमाता गुहजन्मभूः॥१२१॥
देवेशी दण्डनीतिस्था दहराकाशरूपिणी। प्रतिपन्मुख्यराकान्ततिथिमण्डलपूजिता॥१२२॥
कलात्मिका कलानाथा काव्यालापविनोदिनी। सचामररमावाणीसव्यदक्षिणसेविता॥१२३॥
आदिशक्तिरमेयाऽऽत्मा परमा पावनाकृतिः। अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा॥१२४॥
क्लीङ्कारी केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी। त्रिपुरा त्रिजगद्वन्द्या त्रिमूर्तिस्त्रिदशेश्वरी॥१२५॥
त्र्यक्षरी दिव्यगन्धाढ्या सिन्दूरतिलकाञ्चिता। उमा शैलेन्द्रतनया गौरी गन्धर्वसेविता॥१२६॥
विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी। ध्यानगम्याऽपरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा॥१२७॥
सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी। लोपामुद्रार्चिता लीलाक्लृप्तब्रह्माण्डमण्डला॥१२८॥
अदृश्या दृश्यरहिता विज्ञात्री वेद्यवर्जिता। योगिनी योगदा योग्या योगानन्दा युगन्धरा॥१२९॥
इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी। सर्वाधारा सुप्रतिष्ठा सदसद्रूपधारिणी॥१३०॥
अष्टमूर्तिरजाजैत्री लोकयात्राविधायिनी। एकाकिनी भूमरूपा निर्द्वैता द्वैतवर्जिता॥१३१॥
अन्नदा वसुदा वृद्धा ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपिणी। बृहती ब्राह्मणी ब्राह्मी ब्रह्मानन्दा बलिप्रिया॥१३२॥
भाषारूपा बृहत्सेना भावाभावविवर्जिता। सुखाराध्या शुभकरी शोभना सुलभा गतिः॥१३३॥
राजराजेश्वरी राज्यदायिनी राज्यवल्लभा। राजत्कृपा राजपीठनिवेशितनिजाश्रिता॥१३४॥
राज्यलक्ष्मीः कोशनाथा चतुरङ्गबलेश्वरी। साम्राज्यदायिनी सत्यसन्धा सागरमेखला॥१३५॥
दीक्षिता दैत्यशमनी सर्वलोकवशङ्करी। सर्वार्थदात्री सावित्री सच्चिदानन्दरूपिणी॥१३६॥
देशकालापरिच्छिन्ना सर्वगा सर्वमोहिनी। सरस्वती शास्त्रमयी गुहाम्बा गुह्यरूपिणी॥१३७॥
सर्वोपाधिविनिर्मुक्ता सदाशिवपतिव्रता। सम्प्रदायेश्वरी साध्वी गुरुमण्डलरूपिणी॥१३८॥
कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती मही। गणाम्बा गुह्यकाराध्या कोमलाङ्गी गुरुप्रिया॥१३९॥
स्वतन्त्रा सर्वतन्त्रेशी दक्षिणामूर्तिरूपिणी। सनकादिसमाराध्या शिवज्ञानप्रदायिनी॥१४०॥
चित्कलाऽऽनन्दकलिका प्रेमरूपा प्रियङ्करी। नामपारायणप्रीता नन्दिविद्या नटेश्वरी॥१४१॥
मिथ्याजगदधिष्ठाना मुक्तिदा मुक्तिरूपिणी। लास्यप्रिया लयकरी लज्जा रम्भादिवन्दिता॥१४२॥
भवदावसुधावृष्टिः पापारण्यदवानला। दौर्भाग्यतूलवातूला जराध्वान्तरविप्रभा॥१४३॥
भाग्याब्धिचन्द्रिका भक्तचित्तकेकिघनाघना। रोगपर्वतदम्भोलिर्मृत्युदारुकुठारिका॥१४४॥
महेश्वरी महाकाली महाग्रासा महाशना। अपर्णा चण्डिका चण्डमुण्डासुरनिषूदिनी॥१४५॥
क्षराक्षरात्मिका सर्वलोकेशी विश्वधारिणी। त्रिवर्गदात्री सुभगा त्र्यम्बका त्रिगुणात्मिका॥१४६॥
स्वर्गापवर्गदा शुद्धा जपापुष्पनिभाकृतिः। ओजोवती द्युतिधरा यज्ञरूपा प्रियव्रता॥१४७॥
दुराराध्या दुराधर्षा पाटलीकुसुमप्रिया। महती मेरुनिलया मन्दारकुसुमप्रिया॥१४८॥
वीराराध्या विराड्रूपा विरजा विश्वतोमुखी। प्रत्यग्रूपा पराकाशा प्राणदा प्राणरूपिणी॥१४९॥
मार्ताण्डभैरवाराध्या मन्त्रिणीन्यस्तराज्यधूः। त्रिपुरेशी जयत्सेना निस्त्रैगुण्या परापरा॥१५०॥
सत्यज्ञानानन्दरूपा सामरस्यपरायणा। कपर्दिनी कलामाला कामधुक्कामरूपिणी॥१५१॥
कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः। पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा॥१५२॥
परञ्ज्योतिः परन्धाम परमाणुः परात्परा। पाशहस्ता पाशहन्त्री परमन्त्रविभेदिनी॥१५३॥
मूर्ताऽमूर्ताऽनित्यतृप्ता मुनिमानसहंसिका। सत्यव्रता सत्यरूपा सर्वान्तर्यामिनी सती॥१५४॥
ब्रह्माणी ब्रह्मजननी बहुरूपा बुधार्चिता। प्रसवित्री प्रचण्डाऽऽज्ञा प्रतिष्ठा प्रकटाकृतिः॥१५५॥
प्राणेश्वरी प्राणदात्री पञ्चाशत्पीठरूपिणी। विशृङ्खला विविक्तस्था वीरमाता वियत्प्रसूः॥१५६॥
मुकुन्दा मुक्तिनिलया मूलविग्रहरूपिणी। भावज्ञा भवरोगघ्नी भवचक्रप्रवर्तिनी॥१५७॥
छन्दःसारा शास्त्रसारा मन्त्रसारा तलोदरी। उदारकीर्तिरुद्दामवैभवा वर्णरूपिणी॥१५८॥
जन्ममृत्युजरातप्तजनविश्रान्तिदायिनी। सर्वोपनिषदुद्घुष्टा शान्त्यतीतकलात्मिका॥१५९॥
गम्भीरा गगनान्तस्था गर्विता गानलोलुपा। कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहा॥१६०॥
कार्यकारणनिर्मुक्ता कामकेलितरङ्गिता। कनत्कनकताटङ्का लीलाविग्रहधारिणी॥१६१॥
अजा क्षयविनिर्मुक्ता मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी। अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा॥१६२॥
त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी। निरामया निरालम्बा स्वात्मारामा सुधासृतिः॥१६३॥
संसारपङ्कनिर्मग्नसमुद्धरणपण्डिता। यज्ञप्रिया यज्ञकर्त्री यजमानस्वरूपिणी॥१६४॥
धर्माधारा धनाध्यक्षा धनधान्यविवर्धिनी। विप्रप्रिया विप्ररूपा विश्वभ्रमणकारिणी॥१६५॥
विश्वग्रासा विद्रुमाभा वैष्णवी विष्णुरूपिणी। अयोनिर्योनिनिलया कूटस्था कुलरूपिणी॥१६६॥
वीरगोष्ठीप्रिया वीरा नैष्कर्म्या नादरूपिणी। विज्ञानकलना कल्या विदग्धा बैन्दवासना॥१६७॥
तत्त्वाधिका तत्त्वमयी तत्त्वमर्थस्वरूपिणी। सामगानप्रिया सौम्या सदाशिवकुटुम्बिनी॥१६८॥
सव्यापसव्यमार्गस्था सर्वापद्विनिवारिणी। स्वस्था स्वभावमधुरा धीरा धीरसमर्चिता॥१६९॥
चैतन्यार्घ्यसमाराध्या चैतन्यकुसुमप्रिया। सदोदिता सदातुष्टा तरुणादित्यपाटला॥१७०॥
दक्षिणादक्षिणाराध्या दरस्मेरमुखाम्बुजा। कौलिनीकेवलाऽनर्घ्यकैवल्यपददायिनी॥१७१॥
स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा। मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः॥१७२॥
विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी। प्रगल्भा परमोदारा परामोदा मनोमयी॥१७३॥
व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी। पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी॥१७४॥
पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसङ्ख्योपचारिणी। शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शम्भुमोहिनी॥१७५॥
धरा धरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी। लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमात्मिका॥१७६॥
बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी। सुमङ्गली सुखकरी सुवेषाढ्या सुवासिनी॥१७७॥
सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसा। बिन्दुतर्पणसन्तुष्टा पूर्वजा त्रिपुराम्बिका॥१७८॥
दशमुद्रासमाराध्या त्रिपुराश्रीवशङ्करी। ज्ञानमुद्रा ज्ञानगम्या ज्ञानज्ञेयस्वरूपिणी॥१७९॥
योनिमुद्रा त्रिखण्डेशी त्रिगुणाम्बा त्रिकोणगा। अनघाऽद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी॥१८०॥
अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी। अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका॥१८१॥
आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना। श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी॥१८२॥
श्रीशिवा शिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका। एवं श्रीललितादेव्या नाम्नां साहस्रकं जगुः॥
अर्थ
पद 1
ध्यानम् सिन्दूरारुणविग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्- तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम्। पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं सौम्यां रत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम्॥
ध्यान: सिंदूर जैसे लाल रंग वाली, तीन नेत्रों वाली, माणिक्य के मुकुट में चंद्रमा धारण करने वाली, मुस्कुराते मुख वाली परम माता का ध्यान करें। वे हाथों में रत्नों का पात्र और लाल कमल लिए हैं, सौम्य हैं और उनके लाल चरण रत्न-कलश पर टिके हैं।
पद 2
अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं धृतपाशाङ्कुशपुष्पबाणचापाम्। अणिमादिभिरावृतां मयूखै- रहमित्येव विभावये भवानीम्॥
मैं लाल आभा वाली भवानी का ध्यान करता हूँ, जिनकी आँखों में करुणा की लहरें हैं और जो पाश, अंकुश, फूलों के बाण और धनुष धारण करती हैं। अणिमा आदि सिद्धियाँ किरणों की तरह उन्हें घेरे हैं, और मैं उन्हें अपनी ही आत्मा मानकर ध्याता हूँ।
पद 3
ध्यायेत्पद्मासनस्थां विकसितवदनां पद्मपत्रायताक्षीं हेमाभां पीतवस्त्रां करकलितलसद्धेमपद्मां वराङ्गीम्। सर्वालङ्कारयुक्तां सततमभयदां भक्तनम्रां भवानीं श्रीविद्यां शान्तमूर्तिं सकलसुरनुतां सर्वसम्पत्प्रदात्रीम्॥
कमल पर बैठी, खिले मुख और कमल-पत्र जैसी बड़ी आँखों वाली, सुनहरी आभा और पीले वस्त्रों वाली भवानी का ध्यान करें, जिनके हाथ में सोने का कमल है। सब आभूषणों से सजी, सदा अभय देने वाली, भक्तों पर झुकी हुई, शांत रूप वाली श्रीविद्या सब देवताओं से पूजित हैं और हर प्रकार की संपदा देती हैं।
पद 4
सकुङ्कुमविलेपनामलिकचुम्बिकस्तूरिकां समन्दहसितेक्षणां सशरचापपाशाङ्कुशाम्। अशेषजनमोहिनीमरुणमाल्यभूषाम्बरां जपाकुसुमभासुरां जपविधौ स्मरेदम्बिकाम्॥
जप के समय उन अंबिका का स्मरण करें, जिनके शरीर पर कुमकुम का लेप है और माथे पर कस्तूरी का तिलक है, जिनकी आँखों में मंद मुस्कान है और जो बाण, धनुष, पाश और अंकुश लिए हैं। वे सबको मोहित करने वाली हैं, लाल माला, गहने और वस्त्र पहने हैं और गुड़हल के फूल जैसी चमकती हैं।
पद 5
श्रीमाता श्रीमहाराज्ञी श्रीमत्सिंहासनेश्वरी। चिदग्निकुण्डसम्भूता देवकार्यसमुद्यता॥१॥
वे पवित्र माता हैं, महारानी हैं और शोभायमान सिंहासन की स्वामिनी हैं। वे चेतना की अग्नि के कुंड से प्रकट हुईं और देवताओं का कार्य करने को तत्पर रहती हैं।
पद 6
उद्यद्भानुसहस्राभा चतुर्बाहुसमन्विता। रागस्वरूपपाशाढ्या क्रोधाकाराङ्कुशोज्ज्वला॥२॥
उनकी आभा हज़ार उगते सूर्यों जैसी है और उनकी चार भुजाएँ हैं। वे इच्छा रूपी पाश और क्रोध रूपी चमकता अंकुश धारण करती हैं।
पद 7
मनोरूपेक्षुकोदण्डा पञ्चतन्मात्रसायका। निजारुणप्रभापूरमज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला॥३॥
उनका गन्ने का धनुष मन का प्रतीक है और पाँच बाण पाँच सूक्ष्म इंद्रिय-विषयों के। उनकी लाल आभा की बाढ़ में सारा ब्रह्मांड डूब जाता है।
पद 8
चम्पकाशोकपुन्नागसौगन्धिकलसत्कचा। कुरुविन्दमणिश्रेणीकनत्कोटीरमण्डिता॥४॥
उनके केश चंपा, अशोक, पुन्नाग और सौगंधिक फूलों से सजे हैं। उनका मुकुट पद्मराग मणियों की पंक्तियों से जगमगाता है।
पद 9
अष्टमीचन्द्रविभ्राजदलिकस्थलशोभिता। मुखचन्द्रकलङ्काभमृगनाभिविशेषका॥५॥
उनका माथा अष्टमी के अर्धचंद्र जैसा चमकता है। मुख रूपी चंद्रमा पर कस्तूरी का तिलक चंद्रमा के दाग़ जैसा सुंदर लगता है।
पद 10
वदनस्मरमाङ्गल्यगृहतोरणचिल्लिका। वक्त्रलक्ष्मीपरीवाहचलन्मीनाभलोचना॥६॥
उनकी भौंहें कामदेव के मंगल-भवन जैसे मुख के तोरण जैसी हैं। उनकी आँखें मुख की सुंदरता की धारा में तैरती मछलियों जैसी चंचल हैं।
पद 11
नवचम्पकपुष्पाभनासादण्डविराजिता। ताराकान्तितिरस्कारिनासाभरणभासुरा॥७॥
उनकी नाक नई चंपा की कली जैसी सुंदर है। उनकी नथ की चमक तारों की चमक को भी फीका कर देती है।
पद 12
कदम्बमञ्जरीक्लृप्तकर्णपूरमनोहरा। ताटङ्कयुगलीभूततपनोडुपमण्डला॥८॥
कानों पर कदंब के फूलों के गुच्छे उन्हें मनोहर बनाते हैं। सूर्य और चंद्रमा उनके दो कर्णफूल बने हुए हैं।
पद 13
पद्मरागशिलादर्शपरिभाविकपोलभूः। नवविद्रुमबिम्बश्रीन्यक्कारिरदनच्छदा॥९॥
उनके गाल पद्मराग मणि के दर्पण से भी अधिक चमकते हैं। उनके होंठ नए मूँगे और बिंबफल की लालिमा को भी मात देते हैं।
पद 14
शुद्धविद्याङ्कुराकारद्विजपङ्क्तिद्वयोज्ज्वला। कर्पूरवीटिकामोदसमाकर्षिदिगन्तरा॥१०॥
उनके दाँतों की दो पंक्तियाँ शुद्ध ज्ञान के अंकुरों जैसी चमकती हैं। कपूर वाले पान की सुगंध सब दिशाओं को खींच लेती है।
पद 15
निजसल्लापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी। मन्दस्मितप्रभापूरमज्जत्कामेशमानसा॥११॥
उनकी बातों की मिठास सरस्वती की कच्छपी वीणा को भी लजा देती है। उनकी मंद मुस्कान की चमक में कामेश्वर शिव का मन डूब जाता है।
पद 16
अनाकलितसादृश्यचिबुकश्रीविराजिता। कामेशबद्धमाङ्गल्यसूत्रशोभितकन्धरा॥१२॥
उनकी ठोड़ी की सुंदरता की कोई उपमा नहीं। उनका गला कामेश्वर द्वारा बाँधे गए मंगलसूत्र से सुशोभित है।
पद 17
कनकाङ्गदकेयूरकमनीयभुजान्विता। रत्नग्रैवेयचिन्ताकलोलमुक्ताफलान्विता॥१३॥
उनकी सुंदर भुजाएँ सोने के बाजूबंदों से सजी हैं। गले में रत्नों का हार और झूलते मोतियों वाला चिंताक हार है।
पद 18
कामेश्वरप्रेमरत्नमणिप्रतिपणस्तनी। नाभ्यालवालरोमालिलताफलकुचद्वयी॥१४॥
कामेश्वर के प्रेम रूपी रत्न के बदले वे अपना हृदय देती हैं। कवि उनके वक्ष को नाभि से उठती बेल के फल जैसा बताते हैं।
पद 19
लक्ष्यरोमलताधारतासमुन्नेयमध्यमा। स्तनभारदलन्मध्यपट्टबन्धवलित्रया॥१५॥
उनकी कमर इतनी पतली है कि उसका अनुमान केवल रोम-रेखा से होता है। उनके उदर पर तीन सुंदर रेखाएँ (त्रिवली) हैं।
पद 20
अरुणारुणकौसुम्भवस्त्रभास्वत्कटीतटी। रत्नकिङ्किणिकारम्यरशनादामभूषिता॥१६॥
उनकी कमर गहरे लाल कुसुंभी वस्त्र से चमकती है। वे रत्नों की घुँघरुओं वाली सुंदर करधनी पहने हैं।
पद 21
कामेशज्ञातसौभाग्यमार्दवोरुद्वयान्विता। माणिक्यमुकुटाकारजानुद्वयविराजिता॥१७॥
उनकी जाँघों की कोमलता और सौंदर्य केवल कामेश्वर जानते हैं। उनके घुटने माणिक्य के मुकुट जैसे चमकते हैं।
पद 22
इन्द्रगोपपरिक्षिप्तस्मरतूणाभजङ्घिका। गूढगुल्फा कूर्मपृष्ठजयिष्णुप्रपदान्विता॥१८॥
उनकी पिंडलियाँ बीरबहूटियों से सजे कामदेव के तरकश जैसी हैं। उनके टखने ढके हैं और पैरों के ऊपरी भाग कछुए की पीठ से भी सुंदर हैं।
पद 23
नखदीधितिसञ्छन्ननमज्जनतमोगुणा। पदद्वयप्रभाजालपराकृतसरोरुहा॥१९॥
उनके नाखूनों की चमक झुककर प्रणाम करने वालों के अज्ञान-अंधकार को ढक देती है। उनके चरणों की आभा कमलों को भी हरा देती है।
पद 24
शिञ्जानमणिमञ्जीरमण्डितश्रीपदाम्बुजा। मरालीमन्दगमना महालावण्यशेवधिः॥२०॥
उनके कमल-चरण छनकती मणियों वाली पायल से सजे हैं। उनकी चाल हंसिनी जैसी धीमी है और वे सौंदर्य का भंडार हैं।
पद 25
सर्वारुणाऽनवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता। शिवकामेश्वराङ्कस्था शिवा स्वाधीनवल्लभा॥२१॥
वे पूरी तरह लाल आभा वाली, दोषरहित अंगों वाली और सब आभूषणों से सजी हैं। वे शिव कामेश्वर की गोद में विराजती हैं, स्वयं शिवा (मंगलमयी) हैं और उनके प्रिय उनके वश में हैं।
पद 26
सुमेरुमध्यशृङ्गस्था श्रीमन्नगरनायिका। चिन्तामणिगृहान्तस्था पञ्चब्रह्मासनस्थिता॥२२॥
वे सुमेरु पर्वत की बीच वाली चोटी पर रहती हैं और श्रीनगर की स्वामिनी हैं। वे चिंतामणि के महल में पाँच ब्रह्म रूपी आसन पर विराजती हैं।
पद 27
महापद्माटवीसंस्था कदम्बवनवासिनी। सुधासागरमध्यस्था कामाक्षी कामदायिनी॥२३॥
वे बड़े कमल-वन में और कदंब के वन में निवास करती हैं। अमृत के सागर के बीच रहने वाली कामाक्षी मनोकामनाएँ पूरी करती हैं।
पद 28
देवर्षिगणसङ्घातस्तूयमानात्मवैभवा। भण्डासुरवधोद्युक्तशक्तिसेनासमन्विता॥२४॥
देवता और ऋषियों के समूह उनकी महिमा गाते हैं। भंडासुर के वध के लिए तैयार शक्तियों की सेना उनके साथ है।
पद 29
सम्पत्करीसमारूढसिन्धुरव्रजसेविता। अश्वारूढाधिष्ठिताश्वकोटिकोटिभिरावृता॥२५॥
संपत्करी देवी के नेतृत्व में हाथियों का दल उनकी सेवा करता है। अश्वारूढा देवी के अधीन करोड़ों घोड़े उन्हें घेरे रहते हैं।
पद 30
चक्रराजरथारूढसर्वायुधपरिष्कृता। गेयचक्ररथारूढमन्त्रिणीपरिसेविता॥२६॥
वे सब अस्त्रों से सुसज्जित होकर चक्रराज रथ पर सवार हैं। गेयचक्र रथ पर सवार मंत्रिणी देवी उनकी सेवा करती हैं।
पद 31
किरिचक्ररथारूढदण्डनाथापुरस्कृता। ज्वालामालिनिकाक्षिप्तवह्निप्राकारमध्यगा॥२७॥
किरिचक्र रथ पर सवार दंडनाथा (वाराही) उनके आगे चलती हैं। वे ज्वालामालिनी देवी द्वारा बनाई गई अग्नि की दीवार के बीच रहती हैं।
पद 32
भण्डसैन्यवधोद्युक्तशक्तिविक्रमहर्षिता। नित्यापराक्रमाटोपनिरीक्षणसमुत्सुका॥२८॥
भंड की सेना का नाश करती शक्तियों का पराक्रम देखकर वे प्रसन्न होती हैं। नित्या देवियों की वीरता देखने को वे उत्सुक रहती हैं।
पद 33
भण्डपुत्रवधोद्युक्तबालाविक्रमनन्दिता। मन्त्रिण्यम्बाविरचितविषङ्गवधतोषिता॥२९॥
भंड के पुत्रों का वध करने वाली बाला देवी के पराक्रम से वे आनंदित होती हैं। मंत्रिणी द्वारा विषंग के वध से वे संतुष्ट होती हैं।
पद 34
विशुक्रप्राणहरणवाराहीवीर्यनन्दिता। कामेश्वरमुखालोककल्पितश्रीगणेश्वरा॥३०॥
विशुक्र के प्राण हरने वाली वाराही की वीरता से वे प्रसन्न होती हैं। कामेश्वर के मुख की ओर देखकर उन्होंने श्री गणेश को प्रकट किया।
पद 35
महागणेशनिर्भिन्नविघ्नयन्त्रप्रहर्षिता। भण्डासुरेन्द्रनिर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी॥३१॥
महागणेश द्वारा विघ्न-यंत्र तोड़े जाने पर वे बहुत प्रसन्न होती हैं। भंडासुर के छोड़े हर अस्त्र के उत्तर में वे प्रति-अस्त्रों की वर्षा करती हैं।
पद 36
कराङ्गुलिनखोत्पन्ननारायणदशाकृतिः। महापाशुपतास्त्राग्निनिर्दग्धासुरसैनिका॥३२॥
उनकी उँगलियों के नाखूनों से नारायण के दस अवतार प्रकट हुए। महापाशुपत अस्त्र की आग से उन्होंने असुर-सेना को जला दिया।
पद 37
कामेश्वरास्त्रनिर्दग्धसभण्डासुरशून्यका। ब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवसंस्तुतवैभवा॥३३॥
कामेश्वर अस्त्र से उन्होंने भंडासुर और उसकी नगरी शून्यक को भस्म कर दिया। ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आदि देवता उनकी महिमा गाते हैं।
पद 38
हरनेत्राग्निसन्दग्धकामसञ्जीवनौषधिः। श्रीमद्वाग्भवकूटैकस्वरूपमुखपङ्कजा॥३४॥
शिव के नेत्र की आग से जले कामदेव के लिए वे जीवन देने वाली औषधि हैं। उनका कमल-मुख पंचदशी मंत्र के पहले भाग, वाग्भव कूट, का रूप है।
पद 39
कण्ठाधःकटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी। शक्तिकूटैकतापन्नकट्यधोभागधारिणी॥३५॥
गले से कमर तक का उनका रूप मंत्र का मध्य कूट है। कमर से नीचे का भाग शक्ति कूट से एक है।
पद 40
मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेबरा। कुलामृतैकरसिका कुलसङ्केतपालिनी॥३६॥
वे मूल मंत्र की आत्मा हैं और उनका शरीर उसके तीन कूटों से बना है। वे कुल-मार्ग के अमृत का आनंद लेती हैं और उसकी गुप्त परंपरा की रक्षा करती हैं।
पद 41
कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुलयोगिनी। अकुला समयान्तस्था समयाचारतत्परा॥३७॥
वे कुल की स्वामिनी हैं, कुल-मार्ग में बसती हैं और कुल-योगिनी हैं। वे कुल से परे भी हैं, समय-मार्ग में रहती हैं और समयाचार से प्रसन्न होती हैं।
पद 42
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी। मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी॥३८॥
कुंडलिनी रूप में वे मूलाधार चक्र में रहती हैं और ब्रह्म-ग्रंथि को भेदती हैं। मणिपूर चक्र में प्रकट होकर वे विष्णु-ग्रंथि को भेदती हैं।
पद 43
आज्ञाचक्रान्तरालस्था रुद्रग्रन्थिविभेदिनी। सहस्राराम्बुजारूढा सुधासाराभिवर्षिणी॥३९॥
आज्ञा चक्र में पहुँचकर वे रुद्र-ग्रंथि को भेदती हैं। सहस्रार कमल पर पहुँचकर वे अमृत की धारा बरसाती हैं।
पद 44
तडिल्लतासमरुचिः षट्चक्रोपरिसंस्थिता। महासक्तिः कुण्डलिनी बिसतन्तुतनीयसी॥४०॥
वे बिजली की लकीर जैसी चमकती हैं और छहों चक्रों के ऊपर रहती हैं। वे कुंडलिनी हैं, कमल-नाल के तंतु जैसी सूक्ष्म, और भक्तों के उत्सव में प्रेम रखने वाली।
पद 45
भवानी भावनागम्या भवारण्यकुठारिका। भद्रप्रिया भद्रमूर्तिर्भक्तसौभाग्यदायिनी॥४१॥
वे भवानी हैं, ध्यान से पाई जाती हैं और संसार रूपी जंगल को काटने वाली कुल्हाड़ी हैं। उन्हें शुभ प्रिय है, वे शुभ रूप हैं और भक्तों को सौभाग्य देती हैं।
पद 46
भक्तिप्रिया भक्तिगम्या भक्तिवश्या भयापहा। शाम्भवी शारदाराध्या शर्वाणी शर्मदायिनी॥४२॥
उन्हें भक्ति प्रिय है, वे भक्ति से मिलती हैं और भक्ति के वश में हो जाती हैं; वे भय दूर करती हैं। वे शंभु की पत्नी शांभवी और शर्वाणी हैं, सरस्वती उनकी पूजा करती हैं और वे सुख देती हैं।
पद 47
शाङ्करी श्रीकरी साध्वी शरच्चन्द्रनिभानना। शातोदरी शान्तिमती निराधारा निरञ्जना॥४३॥
वे शंकर की शक्ति, समृद्धि देने वाली और पतिव्रता हैं, उनका मुख शरद के चाँद जैसा है। वे पतली कमर वाली, शांत, किसी आधार पर न टिकी और हर दाग़ से रहित हैं।
पद 48
निर्लेपा निर्मला नित्या निराकारा निराकुला। निर्गुणा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा॥४४॥
वे बिना लगाव, निर्मल, नित्य, निराकार और बिना व्याकुलता के हैं। वे गुणों से परे, अखंड, शांत, इच्छा-रहित और अविनाशी हैं।
पद 49
नित्यमुक्ता निर्विकारा निष्प्रपञ्चा निराश्रया। नित्यशुद्धा नित्यबुद्धा निरवद्या निरन्तरा॥४५॥
वे सदा मुक्त, बिना विकार, संसार से परे और किसी पर निर्भर नहीं हैं। वे सदा शुद्ध, सदा जाग्रत, दोषरहित और हर जगह बिना अंतराल के व्याप्त हैं।
पद 50
निष्कारणा निष्कलङ्का निरुपाधिर्निरीश्वरा। नीरागा रागमथनी निर्मदा मदनाशिनी॥४६॥
उनका कोई कारण नहीं, कोई कलंक नहीं, कोई सीमा नहीं और उनके ऊपर कोई स्वामी नहीं। वे आसक्ति और घमंड से रहित हैं और भक्तों की आसक्ति व घमंड मिटाती हैं।
पद 51
निश्चिन्ता निरहङ्कारा निर्मोहा मोहनाशिनी। निर्ममा ममताहन्त्री निष्पापा पापनाशिनी॥४७॥
वे चिंता, अहंकार और मोह से रहित हैं और मोह मिटाती हैं। उनमें 'मेरा' का भाव नहीं, वे ममता का बंधन और पाप दूर करती हैं।
पद 52
निष्क्रोधा क्रोधशमनी निर्लोभा लोभनाशिनी। निःसंशया संशयघ्नी निर्भवा भवनाशिनी॥४८॥
वे क्रोध, लोभ और संशय से रहित हैं और इन्हें शांत करती हैं। उनका जन्म नहीं होता और वे जन्म-मरण का चक्र मिटाती हैं।
पद 53
निर्विकल्पा निराबाधा निर्भेदा भेदनाशिनी। निर्नाशा मृत्युमथनी निष्क्रिया निष्परिग्रहा॥४९॥
वे विकल्पों से परे, बाधा-रहित और भेद-रहित हैं और भेद-भाव मिटाती हैं। वे अविनाशी हैं, मृत्यु को जीतती हैं, कर्म और संग्रह से परे हैं।
पद 54
निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया। दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा॥५०॥
वे अतुलनीय हैं, उनके केश काले-नीले हैं और वे अविनाशी और अलंघ्य हैं। वे दुर्लभ, कठिनाई से पहुँची जाने वाली दुर्गा हैं, दुख हरती और सुख देती हैं।
पद 55
दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता। सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता॥५१॥
वे दुष्टों से दूर रहती हैं, दुराचार को रोकती हैं और स्वयं दोषरहित हैं। वे सर्वज्ञ हैं, घनी करुणा वाली हैं और उनके बराबर या उनसे बड़ा कोई नहीं।
पद 56
सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रदा। सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमन्त्रस्वरूपिणी॥५२॥
वे सब शक्तियों से भरी, पूर्ण मंगलमयी और अच्छी गति देने वाली हैं। वे सबकी स्वामिनी हैं, सबमें व्याप्त हैं और सब मंत्रों का रूप हैं।
पद 57
सर्वयन्त्रात्मिका सर्वतन्त्ररूपा मनोन्मनी। माहेश्वरी महादेवी महालक्ष्मीर्मृडप्रिया॥५३॥
वे सब यंत्रों की आत्मा और सब तंत्रों का रूप हैं, और मन से परे की अवस्था हैं। वे माहेश्वरी, महादेवी, महालक्ष्मी और शिव (मृड) की प्रिया हैं।
पद 58
महारूपा महापूज्या महापातकनाशिनी। महामाया महासत्त्वा महाशक्तिर्महारतिः॥५४॥
उनका रूप महान है, वे परम पूज्य हैं और बड़े से बड़े पाप मिटाती हैं। वे महामाया, महासत्त्वा, महाशक्ति और परम आनंद हैं।
पद 59
महाभोगा महैश्वर्या महावीर्या महाबला। महाबुद्धिर्महासिद्धिर्महायोगेश्वरेश्वरी॥५५॥
वे महान आनंद, ऐश्वर्य, पराक्रम और बल वाली हैं। वे महान बुद्धि और सिद्धि हैं और बड़े-बड़े योगेश्वरों की भी स्वामिनी हैं।
पद 60
महातन्त्रा महामन्त्रा महायन्त्रा महासना। महायागक्रमाराध्या महाभैरवपूजिता॥५६॥
वे महान तंत्र, मंत्र और यंत्र हैं और महान आसन पर विराजती हैं। महायाग की विधि से उनकी पूजा होती है और महाभैरव (शिव) भी उन्हें पूजते हैं।
पद 61
महेश्वरमहाकल्पमहाताण्डवसाक्षिणी। महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी॥५७॥
महाप्रलय के समय महेश्वर के महातांडव की वे साक्षी हैं। वे महाकामेश्वर की रानी, महात्रिपुरसुंदरी हैं।
पद 62
चतुःषष्ट्युपचाराढ्या चतुःषष्टिकलामयी। महाचतुःषष्टिकोटियोगिनीगणसेविता॥५८॥
वे चौंसठ उपचारों से पूजित हैं और चौंसठ कलाओं का रूप हैं। चौंसठ करोड़ योगिनियों के समूह उनकी सेवा करते हैं।
पद 63
मनुविद्या चन्द्रविद्या चन्द्रमण्डलमध्यगा। चारुरूपा चारुहासा चारुचन्द्रकलाधरा॥५९॥
वे मनु और चंद्र द्वारा उपासित श्रीविद्या हैं और चंद्र-मंडल के बीच रहती हैं। उनका रूप, उनकी मुस्कान सुंदर है और वे सुंदर चंद्रकला धारण करती हैं।
पद 64
चराचरजगन्नाथा चक्रराजनिकेतना। पार्वती पद्मनयना पद्मरागसमप्रभा॥६०॥
वे चर-अचर जगत की स्वामिनी हैं और श्रीचक्र में निवास करती हैं। वे पर्वतराज की पुत्री पार्वती हैं, कमल-नयनी हैं और पद्मराग मणि जैसी चमकती हैं।
पद 65
पञ्चप्रेतासनासीना पञ्चब्रह्मस्वरूपिणी। चिन्मयी परमानन्दा विज्ञानघनरूपिणी॥६१॥
वे पाँच ब्रह्मों से बने आसन पर बैठती हैं और स्वयं उन पाँचों का रूप हैं। वे चेतना से भरी, परम आनंद और घने ज्ञान का स्वरूप हैं।
पद 66
ध्यानध्यातृध्येयरूपा धर्माधर्मविवर्जिता। विश्वरूपा जागरिणी स्वपन्ती तैजसात्मिका॥६२॥
वे ध्यान, ध्यान करने वाला और ध्यान का विषय — तीनों हैं, और पुण्य-पाप से परे हैं। जाग्रत अवस्था में वे विश्व रूप हैं और स्वप्न अवस्था में तैजस रूप।
पद 67
सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता। सृष्टिकर्त्री ब्रह्मरूपा गोप्त्री गोविन्दरूपिणी॥६३॥
गहरी नींद में वे प्राज्ञ रूप हैं, और चौथी अवस्था (तुरीय) होकर सब अवस्थाओं से परे हैं। ब्रह्मा रूप में वे सृष्टि करती हैं और गोविंद रूप में पालन।
पद 68
संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी। सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा॥६४॥
रुद्र रूप में वे संहार करती हैं और ईश्वर रूप में सबको छिपा लेती हैं। सदाशिव रूप में वे कृपा करती हैं; इस तरह पाँचों दिव्य कार्य उन्हीं के हैं।
पद 69
भानुमण्डलमध्यस्था भैरवी भगमालिनी। पद्मासना भगवती पद्मनाभसहोदरी॥६५॥
वे सूर्य-मंडल के बीच रहती हैं, भैरवी और भगमालिनी हैं। वे कमल पर बैठी भगवती हैं और पद्मनाभ विष्णु की बहन हैं।
पद 70
उन्मेषनिमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावली। सहस्रशीर्षवदना सहस्राक्षी सहस्रपात्॥६६॥
उनकी आँखें खुलने पर लोक बनते हैं और बंद होने पर मिट जाते हैं। उनके हज़ारों सिर, मुख, आँखें और पैर हैं।
पद 71
आब्रह्मकीटजननी वर्णाश्रमविधायिनी। निजाज्ञारूपनिगमा पुण्यापुण्यफलप्रदा॥६७॥
वे ब्रह्मा से लेकर कीड़े तक सबकी माता हैं और जीवन के नियम बनाती हैं। वेद उनकी आज्ञा का रूप हैं और वे अच्छे-बुरे कर्मों का फल देती हैं।
पद 72
श्रुतिसीमन्तसिन्दूरीकृतपादाब्जधूलिका। सकलागमसन्दोहशुक्तिसम्पुटमौक्तिका॥६८॥
उनके चरण-कमलों की धूल वेद रूपी देवियों की माँग का सिंदूर है। सब शास्त्र सीप की तरह हैं और वे उनके भीतर का मोती हैं।
पद 73
पुरुषार्थप्रदा पूर्णा भोगिनी भुवनेश्वरी। अम्बिकाऽनादिनिधना हरिब्रह्मेन्द्रसेविता॥६९॥
वे जीवन के चारों पुरुषार्थ देती हैं, पूर्ण हैं, आनंद भोगने वाली और लोकों की स्वामिनी हैं। वे जगत की माता अंबिका हैं, जिनका आदि-अंत नहीं, और विष्णु, ब्रह्मा, इंद्र उनकी सेवा करते हैं।
पद 74
नारायणी नादरूपा नामरूपविवर्जिता। ह्रीङ्कारी ह्रीमती हृद्या हेयोपादेयवर्जिता॥७०॥
वे नारायणी हैं, नाद का रूप हैं और नाम-रूप से परे हैं। वे 'ह्रीं' बीज का रूप हैं, लज्जाशील हैं, हृदय को प्रिय हैं और त्यागने-अपनाने के भेद से परे हैं।
पद 75
राजराजार्चिता राज्ञी रम्या राजीवलोचना। रञ्जनी रमणी रस्या रणत्किङ्किणिमेखला॥७१॥
राजाओं के राजा उनकी पूजा करते हैं; वे रानी हैं, मनोहर और कमल-नयनी हैं। वे मन को रंगने वाली, आनंद देने वाली, रसमयी हैं और उनकी करधनी के घुँघरू बजते हैं।
पद 76
रमा राकेन्दुवदना रतिरूपा रतिप्रिया। रक्षाकरी राक्षसघ्नी रामा रमणलम्पटा॥७२॥
वे लक्ष्मी (रमा) हैं, पूर्णिमा के चाँद जैसे मुख वाली हैं, रति का रूप हैं और रति को प्रिय हैं। वे रक्षा करती हैं, राक्षसों का नाश करती हैं, सुंदर हैं और अपने प्रिय शिव में लीन रहती हैं।
पद 77
काम्या कामकलारूपा कदम्बकुसुमप्रिया। कल्याणी जगतीकन्दा करुणारससागरा॥७३॥
वे चाहने योग्य हैं, कामकला का रूप हैं और उन्हें कदंब के फूल प्रिय हैं। वे कल्याणी हैं, जगत की जड़ हैं और करुणा का सागर हैं।
पद 78
कलावती कलालापा कान्ता कादम्बरीप्रिया। वरदा वामनयना वारुणीमदविह्वला॥७४॥
वे सब कलाओं से भरी, मधुर बोलने वाली और सुंदर हैं, उन्हें कादंबरी प्रिय है। वे वरदान देती हैं, सुंदर नेत्रों वाली हैं और परम आनंद में मग्न रहती हैं।
पद 79
विश्वाधिका वेदवेद्या विन्ध्याचलनिवासिनी। विधात्री वेदजननी विष्णुमाया विलासिनी॥७५॥
वे विश्व से बड़ी हैं, वेदों से जानी जाती हैं और विंध्याचल पर्वत पर रहती हैं। वे सबको धारण करती हैं, वेदों की माता हैं, विष्णुमाया हैं और लीला करती हैं।
पद 80
क्षेत्रस्वरूपा क्षेत्रेशी क्षेत्रक्षेत्रज्ञपालिनी। क्षयवृद्धिविनिर्मुक्ता क्षेत्रपालसमर्चिता॥७६॥
वे शरीर रूपी क्षेत्र का रूप हैं, उसकी स्वामिनी हैं और शरीर व उसमें बसी आत्मा दोनों की रक्षक हैं। वे घटने-बढ़ने से मुक्त हैं और क्षेत्रपाल उनकी पूजा करते हैं।
पद 81
विजया विमला वन्द्या वन्दारुजनवत्सला। वाग्वादिनी वामकेशी वह्निमण्डलवासिनी॥७७॥
वे विजयी, निर्मल और वंदनीय हैं, प्रणाम करने वालों पर स्नेह रखती हैं। वे वाणी की देवी हैं, सुंदर केशों वाली हैं और अग्नि-मंडल में रहती हैं।
पद 82
भक्तिमत्कल्पलतिका पशुपाशविमोचिनी। संहृताशेषपाषण्डा सदाचारप्रवर्तिका॥७८॥
वे भक्तों के लिए कल्पलता हैं और बंधे हुए जीवों के बंधन खोलती हैं। वे पाखंड मिटाती हैं और अच्छे आचरण को आगे बढ़ाती हैं।
पद 83
तापत्रयाग्निसन्तप्तसमाह्लादनचन्द्रिका। तरुणी तापसाराध्या तनुमध्या तमोऽपहा॥७९॥
तीन प्रकार के दुखों की आग में तपते लोगों के लिए वे शीतल चाँदनी हैं। वे सदा युवा, तपस्वियों से पूजित, पतली कमर वाली हैं और अंधकार मिटाती हैं।
पद 84
चितिस्तत्पदलक्ष्यार्था चिदेकरसरूपिणी। स्वात्मानन्दलवीभूतब्रह्माद्यानन्दसन्ततिः॥८०॥
वे शुद्ध चेतना हैं, 'तत्' शब्द का गहरा अर्थ हैं और केवल चेतना का रस हैं। ब्रह्मा आदि का सारा आनंद उनके अपने आनंद का एक छोटा सा अंश है।
पद 85
परा प्रत्यक्चितीरूपा पश्यन्ती परदेवता। मध्यमा वैखरीरूपा भक्तमानसहंसिका॥८१॥
वे वाणी के चारों स्तर हैं — परा, पश्यंती, मध्यमा और वैखरी — और भीतर की चेतना और परम देवता हैं। वे भक्तों के मन रूपी मानसरोवर की हंसिनी हैं।
पद 86
कामेश्वरप्राणनाडी कृतज्ञा कामपूजिता। शृङ्गाररससम्पूर्णा जया जालन्धरस्थिता॥८२॥
वे कामेश्वर की प्राण-नाड़ी हैं, सब कर्मों को जानती हैं और कामदेव उनकी पूजा करते हैं। वे सौंदर्य-रस से भरी, विजयी और जालंधर पीठ में स्थित हैं।
पद 87
ओड्याणपीठनिलया बिन्दुमण्डलवासिनी। रहोयागक्रमाराध्या रहस्तर्पणतर्पिता॥८३॥
वे ओड्याण पीठ में और श्रीचक्र के बिंदु में रहती हैं। एकांत की आंतरिक पूजा से उनकी आराधना होती है और गुप्त अर्पण से वे प्रसन्न होती हैं।
पद 88
सद्यःप्रसादिनी विश्वसाक्षिणी साक्षिवर्जिता। षडङ्गदेवतायुक्ता षाड्गुण्यपरिपूरिता॥८४॥
वे तुरंत कृपा करती हैं; वे विश्व की साक्षी हैं पर उनका कोई साक्षी नहीं। वे छह अंग-देवताओं के साथ हैं और छह दिव्य गुणों से भरी हैं।
पद 89
नित्यक्लिन्ना निरुपमा निर्वाणसुखदायिनी। नित्याषोडशिकारूपा श्रीकण्ठार्धशरीरिणी॥८५॥
वे सदा करुणा से भीगी रहती हैं, अनुपम हैं और मोक्ष का सुख देती हैं। वे सोलह नित्या देवियों का रूप हैं और शिव के आधे शरीर (अर्धनारीश्वर) में हैं।
पद 90
प्रभावती प्रभारूपा प्रसिद्धा परमेश्वरी। मूलप्रकृतिरव्यक्ता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी॥८६॥
वे तेजस्वी हैं, स्वयं प्रकाश हैं, प्रसिद्ध परमेश्वरी हैं। वे मूल प्रकृति हैं, अव्यक्त हैं और प्रकट व अप्रकट दोनों रूप हैं।
पद 91
व्यापिनी विविधाकारा विद्याविद्यास्वरूपिणी। महाकामेशनयनकुमुदाह्लादकौमुदी॥८७॥
वे सर्वव्यापी हैं, अनेक रूपों वाली हैं और ज्ञान व अज्ञान दोनों का रूप हैं। वे महाकामेश्वर की कुमुद जैसी आँखों को खिलाने वाली चाँदनी हैं।
पद 92
भक्तहार्दतमोभेदभानुमद्भानुसन्ततिः। शिवदूती शिवाराध्या शिवमूर्तिः शिवङ्करी॥८८॥
वे भक्तों के हृदय का अंधकार चीरने वाली सूर्य-किरणें हैं। उन्होंने शिव को दूत बनाया, शिव उनकी पूजा करते हैं, वे शिव का रूप हैं और कल्याण करती हैं।
पद 93
शिवप्रिया शिवपरा शिष्टेष्टा शिष्टपूजिता। अप्रमेया स्वप्रकाशा मनोवाचामगोचरा॥८९॥
वे शिव की प्रिया हैं, शिव में ही लीन हैं, सज्जनों को प्रिय हैं और उनसे पूजित हैं। उन्हें मापा नहीं जा सकता, वे स्वयं प्रकाशित हैं और मन-वाणी की पहुँच से परे हैं।
पद 94
चिच्छक्तिश्चेतनारूपा जडशक्तिर्जडात्मिका। गायत्री व्याहृतिः सन्ध्या द्विजवृन्दनिषेविता॥९०॥
वे चेतना की शक्ति और चेतना का रूप हैं, और जड़ जगत की शक्ति और रूप भी। वे गायत्री, व्याहृतियाँ और संध्या हैं, जिनकी द्विज समूह उपासना करते हैं।
पद 95
तत्त्वासना तत्त्वमयी पञ्चकोशान्तरस्थिता। निःसीममहिमा नित्ययौवना मदशालिनी॥९१॥
वे तत्त्वों के आसन पर बैठी हैं, तत्त्वों से बनी हैं और पाँचों कोशों के भीतर रहती हैं। उनकी महिमा असीम है, वे सदा युवा हैं और दिव्य आनंद से भरी रहती हैं।
पद 96
मदघूर्णितरक्ताक्षी मदपाटलगण्डभूः। चन्दनद्रवदिग्धाङ्गी चाम्पेयकुसुमप्रिया॥९२॥
आनंद से उनकी लाल आँखें घूमती हैं और गाल गुलाबी हो जाते हैं। उनके अंगों पर चंदन का लेप है और उन्हें चंपा के फूल प्रिय हैं।
पद 97
कुशला कोमलाकारा कुरुकुल्ला कुलेश्वरी। कुलकुण्डालया कौलमार्गतत्परसेविता॥९३॥
वे कुशल हैं, कोमल रूप वाली हैं, कुरुकुल्ला देवी और कुल की स्वामिनी हैं। वे मूलाधार के कुंड में रहती हैं और कौल मार्ग के साधक उनकी सेवा करते हैं।
पद 98
कुमारगणनाथाम्बा तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृतिः। शान्तिः स्वस्तिमती कान्तिर्नन्दिनी विघ्ननाशिनी॥९४॥
वे कार्तिकेय और गणेश की माता हैं; संतोष, पोषण, बुद्धि और धैर्य हैं। वे शांति, कल्याण, कांति, आनंद देने वाली और विघ्नों का नाश करने वाली हैं।
पद 99
तेजोवती त्रिनयना लोलाक्षीकामरूपिणी। मालिनी हंसिनी माता मलयाचलवासिनी॥९५॥
वे तेजस्वी हैं, तीन नेत्रों वाली हैं और चंचल नेत्रों वाली स्त्रियों में प्रेम का रूप हैं। वे मालाधारी, हंसिनी, जगत की माता हैं और मलय पर्वत पर रहती हैं।
पद 100
सुमुखी नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका। कालकण्ठी कान्तिमती क्षोभिणी सूक्ष्मरूपिणी॥९६॥
वे सुंदर मुख, कमल जैसी कोमलता और सुंदर भौंहों वाली, शोभायमान देवताओं की नायिका हैं। वे कालकंठ शिव की पत्नी, कांतिमयी, सृष्टि में हलचल लाने वाली और सूक्ष्म रूप हैं।
पद 101
वज्रेश्वरी वामदेवी वयोऽवस्थाविवर्जिता। सिद्धेश्वरी सिद्धविद्या सिद्धमाता यशस्विनी॥९७॥
वे वज्रेश्वरी और वामदेवी हैं और उम्र की अवस्थाओं से परे हैं। वे सिद्धों की स्वामिनी, सिद्ध विद्या, सिद्धों की माता और यशस्विनी हैं।
पद 102
विशुद्धिचक्रनिलयाऽऽरक्तवर्णा त्रिलोचना। खट्वाङ्गादिप्रहरणा वदनैकसमन्विता॥९८॥
(डाकिनी रूप में) वे विशुद्धि चक्र में रहती हैं, हल्के लाल रंग की और तीन नेत्रों वाली हैं। वे खट्वांग आदि अस्त्र लिए हैं और उनका एक मुख है।
पद 103
पायसान्नप्रिया त्वक्स्था पशुलोकभयङ्करी। अमृतादिमहाशक्तिसंवृता डाकिनीश्वरी॥९९॥
उन्हें खीर प्रिय है, वे त्वचा में रहती हैं और अज्ञानी जीवों के मन में भय जगाती हैं। अमृता आदि महाशक्तियों से घिरी वे डाकिनीश्वरी हैं।
पद 104
अनाहताब्जनिलया श्यामाभा वदनद्वया। दंष्ट्रोज्ज्वलाऽक्षमालादिधरा रुधिरसंस्थिता॥१००॥
(राकिनी रूप में) वे अनाहत चक्र के कमल में रहती हैं, साँवली हैं और उनके दो मुख हैं। उनके दाँत चमकते हैं, वे अक्षमाला आदि धारण करती हैं और रक्त में स्थित हैं।
पद 105
कालरात्र्यादिशक्त्यौघवृता स्निग्धौदनप्रिया। महावीरेन्द्रवरदा राकिण्यम्बास्वरूपिणी॥१०१॥
कालरात्रि आदि शक्तियों से घिरी, उन्हें घी वाला भात प्रिय है। वे महान वीरों को वर देती हैं और राकिनी माता का रूप हैं।
पद 106
मणिपूराब्जनिलया वदनत्रयसंयुता। वज्रादिकायुधोपेता डामर्यादिभिरावृता॥१०२॥
(लाकिनी रूप में) वे मणिपूर चक्र के कमल में रहती हैं और उनके तीन मुख हैं। वे वज्र आदि अस्त्र लिए हैं और डामरी आदि शक्तियों से घिरी हैं।
पद 107
रक्तवर्णा मांसनिष्ठा गुडान्नप्रीतमानसा। समस्तभक्तसुखदा लाकिन्यम्बास्वरूपिणी॥१०३॥
वे लाल रंग की हैं, मांस-धातु में स्थित हैं और गुड़ वाले भात से प्रसन्न होती हैं। वे सब भक्तों को सुख देती हैं और लाकिनी माता का रूप हैं।
पद 108
स्वाधिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा। शूलाद्यायुधसम्पन्ना पीतवर्णाऽतिगर्विता॥१०४॥
(काकिनी रूप में) वे स्वाधिष्ठान चक्र के कमल में रहती हैं और चार सुंदर मुखों वाली हैं। वे त्रिशूल आदि अस्त्र लिए हैं, पीले रंग की और अत्यंत तेजस्विनी हैं।
पद 109
मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्दिन्यादिसमन्विता। दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी॥१०५॥
वे मेद-धातु में स्थित हैं, उन्हें मधु प्रिय है और बंदिनी आदि शक्तियाँ उनके साथ हैं। उन्हें दही-भात प्रिय है और वे काकिनी रूप धारण करती हैं।
पद 110
मूलाधाराम्बुजारूढा पञ्चवक्त्राऽस्थिसंस्थिता। अङ्कुशादिप्रहरणा वरदादिनिषेविता॥१०६॥
(साकिनी रूप में) वे मूलाधार चक्र के कमल पर विराजती हैं, पाँच मुखों वाली हैं और हड्डियों में स्थित हैं। वे अंकुश आदि अस्त्र लिए हैं और वरदा आदि शक्तियाँ उनकी सेवा करती हैं।
पद 111
मुद्गौदनासक्तचित्ता साकिन्यम्बास्वरूपिणी। आज्ञाचक्राब्जनिलया शुक्लवर्णा षडानना॥१०७॥
उन्हें मूँग-भात प्रिय है और वे साकिनी माता का रूप हैं। (हाकिनी रूप में) वे आज्ञा चक्र के कमल में रहती हैं, सफ़ेद रंग की हैं और छह मुखों वाली हैं।
पद 112
मज्जासंस्था हंसवतीमुख्यशक्तिसमन्विता। हरिद्रान्नैकरसिका हाकिनीरूपधारिणी॥१०८॥
वे मज्जा में स्थित हैं और हंसवती आदि मुख्य शक्तियाँ उनके साथ हैं। उन्हें हल्दी वाला भात प्रिय है और वे हाकिनी रूप धारण करती हैं।
पद 113
सहस्रदलपद्मस्था सर्ववर्णोपशोभिता। सर्वायुधधरा शुक्लसंस्थिता सर्वतोमुखी॥१०९॥
(याकिनी रूप में) वे हज़ार पंखुड़ियों वाले कमल में रहती हैं और सब रंगों से शोभित हैं। वे सब अस्त्र धारण करती हैं, शुक्र-धातु में स्थित हैं और उनके मुख हर दिशा में हैं।
पद 114
सर्वौदनप्रीतचित्ता याकिन्यम्बास्वरूपिणी। स्वाहा स्वधाऽमतिर्मेधा श्रुतिः स्मृतिरनुत्तमा॥११०॥
वे हर प्रकार के अन्न से प्रसन्न होती हैं और याकिनी माता का रूप हैं। वे स्वाहा, स्वधा, अज्ञान, मेधा, श्रुति और स्मृति हैं, और सबसे श्रेष्ठ हैं।
पद 115
पुण्यकीर्तिः पुण्यलभ्या पुण्यश्रवणकीर्तना। पुलोमजार्चिता बन्धमोचनी बर्बरालका॥१११॥
उनका यश पवित्र है, वे पुण्य से मिलती हैं और उनके नाम सुनना-गाना पुण्य देता है। इंद्राणी उनकी पूजा करती हैं, वे बंधन खोलती हैं और उनके केश घुँघराले हैं।
पद 116
विमर्शरूपिणी विद्या वियदादिजगत्प्रसूः। सर्वव्याधिप्रशमनी सर्वमृत्युनिवारिणी॥११२॥
वे आत्म-बोध की शक्ति और विद्या हैं, और आकाश आदि तत्त्वों से बने जगत की जननी हैं। परंपरा उन्हें सब रोगों को शांत करने वाली और मृत्यु के भय को दूर करने वाली मानती है।
पद 117
अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा कलिकल्मषनाशिनी। कात्यायनी कालहन्त्री कमलाक्षनिषेविता॥११३॥
वे सबसे पहले गिनी जाती हैं, उनका रूप कल्पना से परे है और वे कलियुग के पाप मिटाती हैं। वे कात्यायनी हैं, काल को भी जीतती हैं और कमल-नयन विष्णु उनकी सेवा करते हैं।
पद 118
ताम्बूलपूरितमुखी दाडिमीकुसुमप्रभा। मृगाक्षी मोहिनी मुख्या मृडानी मित्ररूपिणी॥११४॥
उनके मुख में पान है और वे अनार के फूल जैसी लाल चमकती हैं। वे हिरनी जैसी आँखों वाली, मोहिनी, प्रमुख, शिव-पत्नी मृडानी और सबकी मित्र हैं।
पद 119
नित्यतृप्ता भक्तनिधिर्नियन्त्री निखिलेश्वरी। मैत्र्यादिवासनालभ्या महाप्रलयसाक्षिणी॥११५॥
वे सदा तृप्त हैं, भक्तों का खज़ाना हैं, सबको नियम में चलाती हैं और सबकी स्वामिनी हैं। मैत्री, करुणा जैसे भावों से वे मिलती हैं और महाप्रलय की साक्षी हैं।
पद 120
परा शक्तिः परा निष्ठा प्रज्ञानघनरूपिणी। माध्वीपानालसा मत्ता मातृकावर्णरूपिणी॥११६॥
वे परम शक्ति, परम लक्ष्य और घने ज्ञान का स्वरूप हैं। वे दिव्य आनंद-रस में मग्न रहती हैं और वर्णमाला के अक्षरों का रूप हैं।
पद 121
महाकैलासनिलया मृणालमृदुदोर्लता। महनीया दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी॥११७॥
वे महाकैलास में रहती हैं और उनकी भुजाएँ कमल-नाल जैसी कोमल हैं। वे पूजनीय हैं, दया की मूर्ति हैं और विशाल साम्राज्य की स्वामिनी हैं।
पद 122
आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या कामसेविता। श्रीषोडशाक्षरीविद्या त्रिकूटा कामकोटिका॥११८॥
वे आत्म-ज्ञान, महाविद्या और श्रीविद्या हैं, और कामदेव उनकी सेवा करते हैं। वे सोलह अक्षरों वाली श्रीविद्या, तीन कूटों वाली और कामकोटि रूप हैं।
पद 123
कटाक्षकिङ्करीभूतकमलाकोटिसेविता। शिरःस्थिता चन्द्रनिभा भालस्थेन्द्रधनुःप्रभा॥११९॥
करोड़ों लक्ष्मियाँ उनकी एक दृष्टि की दासी बनकर उनकी सेवा करती हैं। ध्यान में वे सिर पर चंद्रमा जैसी और माथे पर इंद्रधनुष जैसी चमकती हैं।
पद 124
हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तरदीपिका। दाक्षायणी दैत्यहन्त्री दक्षयज्ञविनाशिनी॥१२०॥
हृदय में वे सूर्य जैसी चमकती हैं और त्रिकोण के भीतर दीपक की तरह प्रकाशित हैं। वे दक्ष-पुत्री सती हैं, दैत्यों का नाश करती हैं और उन्होंने दक्ष का यज्ञ नष्ट किया।
पद 125
दरान्दोलितदीर्घाक्षी दरहासोज्ज्वलन्मुखी। गुरुमूर्तिर्गुणनिधिर्गोमाता गुहजन्मभूः॥१२१॥
उनकी बड़ी आँखें हल्के-हल्के डोलती हैं और मंद मुस्कान से मुख चमकता है। वे गुरु का रूप, गुणों का भंडार, गौ-माता और कार्तिकेय की जननी हैं।
पद 126
देवेशी दण्डनीतिस्था दहराकाशरूपिणी। प्रतिपन्मुख्यराकान्ततिथिमण्डलपूजिता॥१२२॥
वे देवताओं की स्वामिनी हैं, न्याय और शासन की रक्षक हैं और हृदय के सूक्ष्म आकाश का रूप हैं। प्रतिपदा से पूर्णिमा तक सब तिथियों में उनकी पूजा होती है।
पद 127
कलात्मिका कलानाथा काव्यालापविनोदिनी। सचामररमावाणीसव्यदक्षिणसेविता॥१२३॥
वे कलाओं का रूप और कलाओं की स्वामिनी हैं, और काव्य सुनकर प्रसन्न होती हैं। लक्ष्मी और सरस्वती चँवर लेकर उनके बाएँ-दाएँ सेवा करती हैं।
पद 128
आदिशक्तिरमेयाऽऽत्मा परमा पावनाकृतिः। अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा॥१२४॥
वे आदि शक्ति हैं, अपरिमेय हैं, सबकी आत्मा हैं, परम हैं और पवित्र रूप वाली हैं। वे करोड़ों ब्रह्मांडों की जननी हैं और उनका रूप दिव्य है।
पद 129
क्लीङ्कारी केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी। त्रिपुरा त्रिजगद्वन्द्या त्रिमूर्तिस्त्रिदशेश्वरी॥१२५॥
वे 'क्लीं' बीज का रूप हैं, एकमात्र हैं, गुप्त हैं और मोक्ष पद देती हैं। वे त्रिपुरा हैं, तीनों लोक उन्हें पूजते हैं, वे त्रिमूर्ति हैं और देवताओं की स्वामिनी हैं।
पद 130
त्र्यक्षरी दिव्यगन्धाढ्या सिन्दूरतिलकाञ्चिता। उमा शैलेन्द्रतनया गौरी गन्धर्वसेविता॥१२६॥
वे तीन अक्षरों वाले मंत्र का रूप हैं, दिव्य सुगंध से भरी हैं और सिंदूर का तिलक लगाती हैं। वे उमा, पर्वतराज की पुत्री गौरी हैं और गंधर्व उनकी सेवा करते हैं।
पद 131
विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी। ध्यानगम्याऽपरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा॥१२७॥
पूरा विश्व उनके गर्भ में है, वे हिरण्यगर्भ हैं, दुष्टों का नाश करती हैं और वाणी की स्वामिनी हैं। वे ध्यान से मिलती हैं, उन्हें सीमित नहीं किया जा सकता, वे ज्ञान देती हैं और ज्ञान का ही रूप हैं।
पद 132
सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी। लोपामुद्रार्चिता लीलाक्लृप्तब्रह्माण्डमण्डला॥१२८॥
सारे वेदांत उन्हीं को बताते हैं; वे सत्य और आनंद का स्वरूप हैं। लोपामुद्रा उनकी पूजा करती हैं और उन्होंने खेल-खेल में ब्रह्मांड रच दिए।
पद 133
अदृश्या दृश्यरहिता विज्ञात्री वेद्यवर्जिता। योगिनी योगदा योग्या योगानन्दा युगन्धरा॥१२९॥
वे आँखों से नहीं दिखतीं, देखी जाने वाली चीज़ों से परे हैं; वे सब जानती हैं पर उन्हें पूरा जाना नहीं जा सकता। वे योगिनी हैं, योग देती हैं, योग्य हैं, योग का आनंद हैं और युगों को धारण करती हैं।
पद 134
इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी। सर्वाधारा सुप्रतिष्ठा सदसद्रूपधारिणी॥१३०॥
वे इच्छा, ज्ञान और क्रिया — तीनों शक्तियों का रूप हैं। वे सबका आधार हैं, दृढ़ता से स्थित हैं और सत्-असत् दोनों रूप धारण करती हैं।
पद 135
अष्टमूर्तिरजाजैत्री लोकयात्राविधायिनी। एकाकिनी भूमरूपा निर्द्वैता द्वैतवर्जिता॥१३१॥
वे आठ रूपों वाली हैं, अज्ञान को जीतती हैं और संसार का कार्य चलाती हैं। वे अकेली, अनंत रूप, अद्वैत हैं और द्वैत से परे हैं।
पद 136
अन्नदा वसुदा वृद्धा ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपिणी। बृहती ब्राह्मणी ब्राह्मी ब्रह्मानन्दा बलिप्रिया॥१३२॥
वे अन्न और धन देती हैं, सबसे प्राचीन हैं और ब्रह्म-आत्मा की एकता का रूप हैं। वे विशाल हैं, ब्राह्मणी, ब्राह्मी, ब्रह्मानंद हैं और उन्हें अर्पण प्रिय है।
पद 137
भाषारूपा बृहत्सेना भावाभावविवर्जिता। सुखाराध्या शुभकरी शोभना सुलभा गतिः॥१३३॥
वे भाषा का रूप हैं, उनकी विशाल सेना है और वे होने-न-होने से परे हैं। उनकी पूजा सरल है, वे शुभ करती हैं, सुंदर हैं और आसानी से मिलने वाली शरण हैं।
पद 138
राजराजेश्वरी राज्यदायिनी राज्यवल्लभा। राजत्कृपा राजपीठनिवेशितनिजाश्रिता॥१३४॥
वे राजराजेश्वरी हैं, राज्य देती हैं और राज्य उन्हें प्रिय है। उनकी कृपा चमकती है और वे अपने आश्रितों को ऊँचे आसन पर बिठाती हैं।
पद 139
राज्यलक्ष्मीः कोशनाथा चतुरङ्गबलेश्वरी। साम्राज्यदायिनी सत्यसन्धा सागरमेखला॥१३५॥
वे राज्य की लक्ष्मी, खज़ाने की स्वामिनी और चतुरंगिणी सेना की अधिपति हैं। वे साम्राज्य देती हैं, सत्य पर अडिग हैं और समुद्र उनकी करधनी है (वे पृथ्वी हैं)।
पद 140
दीक्षिता दैत्यशमनी सर्वलोकवशङ्करी। सर्वार्थदात्री सावित्री सच्चिदानन्दरूपिणी॥१३६॥
वे दीक्षा देने वाली हैं, दैत्यों को शांत करती हैं और सब लोकों को वश में रखती हैं। वे सब इच्छाएँ पूरी करती हैं, सावित्री हैं और सत्-चित्-आनंद का रूप हैं।
पद 141
देशकालापरिच्छिन्ना सर्वगा सर्वमोहिनी। सरस्वती शास्त्रमयी गुहाम्बा गुह्यरूपिणी॥१३७॥
वे स्थान और समय से सीमित नहीं हैं, हर जगह हैं और सबको मोहित करती हैं। वे सरस्वती हैं, शास्त्रों से भरी हैं, कार्तिकेय की माता हैं और रहस्यमय रूप वाली हैं।
पद 142
सर्वोपाधिविनिर्मुक्ता सदाशिवपतिव्रता। सम्प्रदायेश्वरी साध्वी गुरुमण्डलरूपिणी॥१३८॥
वे सब सीमाओं से मुक्त हैं और सदाशिव के प्रति पूर्ण निष्ठावान हैं। वे गुरु-परंपरा की स्वामिनी हैं, साध्वी हैं और गुरु-मंडल का रूप हैं।
पद 143
कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती मही। गणाम्बा गुह्यकाराध्या कोमलाङ्गी गुरुप्रिया॥१३९॥
वे इंद्रियों से परे हैं, सूर्य-मंडल में पूजी जाती हैं, माया हैं, मधुमती हैं और पृथ्वी हैं। वे गणों की माता हैं, गुह्यक उन्हें पूजते हैं, वे कोमल अंगों वाली और गुरु को प्रिय हैं।
पद 144
स्वतन्त्रा सर्वतन्त्रेशी दक्षिणामूर्तिरूपिणी। सनकादिसमाराध्या शिवज्ञानप्रदायिनी॥१४०॥
वे पूरी तरह स्वतंत्र हैं, सब तंत्रों की स्वामिनी हैं और दक्षिणामूर्ति (गुरु शिव) का रूप हैं। सनक आदि ऋषि उनकी पूजा करते हैं और वे शिव का ज्ञान देती हैं।
पद 145
चित्कलाऽऽनन्दकलिका प्रेमरूपा प्रियङ्करी। नामपारायणप्रीता नन्दिविद्या नटेश्वरी॥१४१॥
वे चेतना की कला, आनंद की कली, प्रेम का रूप और प्रिय करने वाली हैं। नामों के पाठ से वे प्रसन्न होती हैं, नंदी द्वारा उपासित विद्या हैं और नटराज की पत्नी हैं।
पद 146
मिथ्याजगदधिष्ठाना मुक्तिदा मुक्तिरूपिणी। लास्यप्रिया लयकरी लज्जा रम्भादिवन्दिता॥१४२॥
बदलते रहने वाले इस जगत का आधार वही हैं; वे मुक्ति देती हैं और मुक्ति का रूप हैं। उन्हें कोमल नृत्य प्रिय है, वे लय करती हैं, लज्जा हैं और रंभा आदि अप्सराएँ उन्हें प्रणाम करती हैं।
पद 147
भवदावसुधावृष्टिः पापारण्यदवानला। दौर्भाग्यतूलवातूला जराध्वान्तरविप्रभा॥१४३॥
संसार की जंगल-आग पर वे अमृत की वर्षा हैं और पापों के जंगल के लिए दावानल। दुर्भाग्य रूपी रुई के लिए वे आँधी हैं और बुढ़ापे के अंधकार के लिए सूर्य की रोशनी।
पद 148
भाग्याब्धिचन्द्रिका भक्तचित्तकेकिघनाघना। रोगपर्वतदम्भोलिर्मृत्युदारुकुठारिका॥१४४॥
वे सौभाग्य के सागर को उमगाने वाली चाँदनी हैं और भक्तों के मन रूपी मोर के लिए बादल। रोग रूपी पर्वत के लिए वज्र और मृत्यु रूपी लकड़ी के लिए कुल्हाड़ी हैं, ऐसा भक्त गाते हैं।
पद 149
महेश्वरी महाकाली महाग्रासा महाशना। अपर्णा चण्डिका चण्डमुण्डासुरनिषूदिनी॥१४५॥
वे महेश्वरी और महाकाली हैं, प्रलय में सब कुछ अपने में समेट लेती हैं। वे अपर्णा, चंडिका और चंड-मुंड असुरों का वध करने वाली हैं।
पद 150
क्षराक्षरात्मिका सर्वलोकेशी विश्वधारिणी। त्रिवर्गदात्री सुभगा त्र्यम्बका त्रिगुणात्मिका॥१४६॥
वे नश्वर और अविनाशी दोनों की आत्मा हैं, सब लोकों की स्वामिनी हैं और विश्व को धारण करती हैं। वे धर्म, अर्थ, काम देती हैं, सौभाग्यवती हैं, तीन नेत्रों वाली हैं और तीनों गुणों का रूप हैं।
पद 151
स्वर्गापवर्गदा शुद्धा जपापुष्पनिभाकृतिः। ओजोवती द्युतिधरा यज्ञरूपा प्रियव्रता॥१४७॥
वे स्वर्ग और मोक्ष देती हैं, शुद्ध हैं और गुड़हल के फूल जैसी लाल हैं। वे ओजस्वी, तेजस्वी, यज्ञ का रूप हैं और उन्हें व्रत प्रिय हैं।
पद 152
दुराराध्या दुराधर्षा पाटलीकुसुमप्रिया। महती मेरुनिलया मन्दारकुसुमप्रिया॥१४८॥
चंचल मन वालों के लिए उनकी पूजा कठिन है और उन्हें कोई हरा नहीं सकता; उन्हें पाटली के फूल प्रिय हैं। वे महान हैं, मेरु पर्वत पर रहती हैं और उन्हें मंदार के फूल प्रिय हैं।
पद 153
वीराराध्या विराड्रूपा विरजा विश्वतोमुखी। प्रत्यग्रूपा पराकाशा प्राणदा प्राणरूपिणी॥१४९॥
वीर उनकी पूजा करते हैं; वे विराट रूप हैं, निर्मल हैं और हर दिशा में मुख वाली हैं। वे भीतर की आत्मा हैं, परम आकाश हैं, प्राण देती हैं और प्राण का रूप हैं।
पद 154
मार्ताण्डभैरवाराध्या मन्त्रिणीन्यस्तराज्यधूः। त्रिपुरेशी जयत्सेना निस्त्रैगुण्या परापरा॥१५०॥
मार्तंड भैरव उनकी पूजा करते हैं और उन्होंने राज्य का भार मंत्रिणी को सौंपा है। वे त्रिपुरेशी हैं, उनकी सेना विजयी है, वे तीनों गुणों से परे हैं और ऊँचा-नीचा सब वही हैं।
पद 155
सत्यज्ञानानन्दरूपा सामरस्यपरायणा। कपर्दिनी कलामाला कामधुक्कामरूपिणी॥१५१॥
वे सत्य, ज्ञान और आनंद का रूप हैं और शिव-शक्ति की समरसता में लीन हैं। वे कपर्दी शिव की पत्नी, कलाओं की माला, कामधेनु और मनचाहा रूप धरने वाली हैं।
पद 156
कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः। पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा॥१५२॥
वे कलाओं का भंडार, काव्य की कला, रस को जानने वाली और रस का खज़ाना हैं। वे पुष्ट, प्राचीन, पूज्य, पोषण देने वाली और कमल-नयनी हैं।
पद 157
परञ्ज्योतिः परन्धाम परमाणुः परात्परा। पाशहस्ता पाशहन्त्री परमन्त्रविभेदिनी॥१५३॥
वे परम ज्योति, परम धाम, सूक्ष्मतम कण और सबसे परे हैं। उनके हाथ में पाश है, वे बंधन काटती हैं और शत्रुओं के बुरे मंत्रों को तोड़ती हैं।
पद 158
मूर्ताऽमूर्ताऽनित्यतृप्ता मुनिमानसहंसिका। सत्यव्रता सत्यरूपा सर्वान्तर्यामिनी सती॥१५४॥
वे साकार भी हैं और निराकार भी, और नश्वर भेंटों से भी प्रसन्न होती हैं; वे मुनियों के मन की हंसिनी हैं। वे सत्य-व्रती, सत्य का रूप, सबके भीतर बसने वाली और सती हैं।
पद 159
ब्रह्माणी ब्रह्मजननी बहुरूपा बुधार्चिता। प्रसवित्री प्रचण्डाऽऽज्ञा प्रतिष्ठा प्रकटाकृतिः॥१५५॥
वे ब्रह्माणी हैं, ब्रह्मा की माता हैं, अनेक रूपों वाली हैं और ज्ञानी उनकी पूजा करते हैं। वे सबको जन्म देती हैं, प्रचंड हैं, आज्ञा हैं, आधार हैं और प्रकट रूप हैं।
पद 160
प्राणेश्वरी प्राणदात्री पञ्चाशत्पीठरूपिणी। विशृङ्खला विविक्तस्था वीरमाता वियत्प्रसूः॥१५६॥
वे प्राणों की स्वामिनी और प्राण देने वाली हैं, और पचास शक्तिपीठों का रूप हैं। वे बंधन-रहित हैं, एकांत में रहती हैं, वीरों की माता हैं और आकाश की जननी हैं।
पद 161
मुकुन्दा मुक्तिनिलया मूलविग्रहरूपिणी। भावज्ञा भवरोगघ्नी भवचक्रप्रवर्तिनी॥१५७॥
वे मुक्ति देने वाली, मुक्ति का घर और मूल रूप हैं। वे मन के भाव जानती हैं, संसार रूपी रोग मिटाती हैं और संसार-चक्र को चलाती हैं।
पद 162
छन्दःसारा शास्त्रसारा मन्त्रसारा तलोदरी। उदारकीर्तिरुद्दामवैभवा वर्णरूपिणी॥१५८॥
वे वेदों, शास्त्रों और मंत्रों का सार हैं और पतली कमर वाली हैं। उनका यश महान है, वैभव असीम है और वे अक्षरों का रूप हैं।
पद 163
जन्ममृत्युजरातप्तजनविश्रान्तिदायिनी। सर्वोपनिषदुद्घुष्टा शान्त्यतीतकलात्मिका॥१५९॥
जन्म, मृत्यु और बुढ़ापे से तपे लोगों को वे विश्राम देती हैं। सब उपनिषद उनकी महिमा गाते हैं और वे शांति से भी परे की अवस्था हैं।
पद 164
गम्भीरा गगनान्तस्था गर्विता गानलोलुपा। कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहा॥१६०॥
वे गहरी हैं, आकाश में रहती हैं, गौरवशाली हैं और उन्हें संगीत बहुत प्रिय है। वे कल्पना से रहित हैं, अंतिम लक्ष्य हैं, पाप-रहित हैं और अपने प्रिय शिव का आधा शरीर हैं।
पद 165
कार्यकारणनिर्मुक्ता कामकेलितरङ्गिता। कनत्कनकताटङ्का लीलाविग्रहधारिणी॥१६१॥
वे कार्य और कारण से मुक्त हैं और शिव के साथ आनंद की लीला में लहराती हैं। उनके कानों में चमकते सोने के कुंडल हैं और वे लीला के लिए रूप धारण करती हैं।
पद 166
अजा क्षयविनिर्मुक्ता मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी। अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा॥१६२॥
वे अजन्मा हैं, क्षय से मुक्त हैं, मनमोहक हैं और जल्दी प्रसन्न होती हैं। भीतर देखने वाले उनकी पूजा करते हैं, पर बाहर भटकने वालों को वे कठिनाई से मिलती हैं।
पद 167
त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी। निरामया निरालम्बा स्वात्मारामा सुधासृतिः॥१६३॥
वे तीनों वेद हैं, धर्म-अर्थ-काम का घर हैं, तीनों लोकों में हैं और त्रिपुरमालिनी हैं। वे रोग-रहित, आधार-रहित, अपनी आत्मा में रमने वाली और अमृत की धारा हैं।
पद 168
संसारपङ्कनिर्मग्नसमुद्धरणपण्डिता। यज्ञप्रिया यज्ञकर्त्री यजमानस्वरूपिणी॥१६४॥
संसार के कीचड़ में डूबे लोगों को बाहर निकालने में वे निपुण हैं। उन्हें यज्ञ प्रिय है, वे यज्ञ करती हैं और यजमान का रूप भी वही हैं।
पद 169
धर्माधारा धनाध्यक्षा धनधान्यविवर्धिनी। विप्रप्रिया विप्ररूपा विश्वभ्रमणकारिणी॥१६५॥
वे धर्म का आधार हैं, धन की अधिष्ठात्री हैं और धन-धान्य बढ़ाती हैं। उन्हें विद्वान प्रिय हैं, वे विद्वान का रूप हैं और विश्व को घुमाती हैं।
पद 170
विश्वग्रासा विद्रुमाभा वैष्णवी विष्णुरूपिणी। अयोनिर्योनिनिलया कूटस्था कुलरूपिणी॥१६६॥
प्रलय में वे विश्व को अपने में समेट लेती हैं, मूँगे जैसी लाल हैं, वैष्णवी और विष्णु का रूप हैं। उनका कोई उद्गम नहीं, वे सबका उद्गम हैं, अचल हैं और कुल का रूप हैं।
पद 171
वीरगोष्ठीप्रिया वीरा नैष्कर्म्या नादरूपिणी। विज्ञानकलना कल्या विदग्धा बैन्दवासना॥१६७॥
उन्हें वीरों की सभा प्रिय है, वे स्वयं वीर हैं, कर्म से परे हैं और नाद का रूप हैं। वे ज्ञान को साकार करती हैं, सक्षम हैं, निपुण हैं और श्रीचक्र के बिंदु पर विराजती हैं।
पद 172
तत्त्वाधिका तत्त्वमयी तत्त्वमर्थस्वरूपिणी। सामगानप्रिया सौम्या सदाशिवकुटुम्बिनी॥१६८॥
वे सब तत्त्वों से ऊपर हैं, तत्त्वों से बनी हैं और 'तत्त्वमसि' के 'तत्' और 'त्वम्' का अर्थ हैं। उन्हें सामवेद का गान प्रिय है, वे सौम्य हैं और सदाशिव की गृहिणी हैं।
पद 173
सव्यापसव्यमार्गस्था सर्वापद्विनिवारिणी। स्वस्था स्वभावमधुरा धीरा धीरसमर्चिता॥१६९॥
वे बाएँ और दाएँ दोनों साधना-मार्गों में हैं और सब विपत्तियाँ दूर करती हैं। वे अपने में स्थित, स्वभाव से मधुर, धीर हैं और धीर लोग उनकी पूजा करते हैं।
पद 174
चैतन्यार्घ्यसमाराध्या चैतन्यकुसुमप्रिया। सदोदिता सदातुष्टा तरुणादित्यपाटला॥१७०॥
चेतना का अर्घ्य देकर उनकी पूजा होती है और उन्हें चेतना रूपी फूल प्रिय हैं। वे सदा प्रकाशित, सदा संतुष्ट और उगते सूर्य जैसी गुलाबी-लाल हैं।
पद 175
दक्षिणादक्षिणाराध्या दरस्मेरमुखाम्बुजा। कौलिनीकेवलाऽनर्घ्यकैवल्यपददायिनी॥१७१॥
ज्ञानी और साधारण, दोनों तरह के भक्त उनकी पूजा करते हैं; उनका कमल-मुख हल्की मुस्कान से खिला है। कौल मार्ग और केवल ज्ञान मार्ग के साधकों को वे अनमोल मोक्ष पद देती हैं।
पद 176
स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा। मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः॥१७२॥
उन्हें स्तोत्र प्रिय हैं, वे स्तुति के योग्य हैं और वेद उनकी महिमा गाते हैं। वे दृढ़ मन वाली, सम्मानित, महेश की पत्नी और मंगल रूप हैं।
पद 177
विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी। प्रगल्भा परमोदारा परामोदा मनोमयी॥१७३॥
वे विश्व की माता हैं, जगत को धारण करती हैं, बड़ी आँखों वाली और वैराग्य से युक्त हैं। वे निपुण, परम उदार, परम आनंदमयी और मन का रूप हैं।
पद 178
व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी। पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी॥१७४॥
आकाश उनके केश हैं, वे दिव्य विमान में रहती हैं, वज्र धारण करती हैं और वामकेश्वरी हैं। उन्हें पाँच यज्ञ प्रिय हैं और वे पाँच ब्रह्मों से बने पलंग पर विराजती हैं।
पद 179
पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसङ्ख्योपचारिणी। शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शम्भुमोहिनी॥१७५॥
वे पंचमी हैं, पाँच तत्त्वों की स्वामिनी हैं और पाँच उपचारों से पूजी जाती हैं। वे शाश्वत हैं, उनका ऐश्वर्य शाश्वत है, वे सुख देती हैं और शंभु को मोहित करती हैं।
पद 180
धरा धरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी। लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमात्मिका॥१७६॥
वे पृथ्वी हैं, पर्वत की पुत्री हैं, धन्य हैं, धर्ममयी हैं और धर्म बढ़ाती हैं। वे लोकों, गुणों और सबसे परे हैं और शांति का रूप हैं।
पद 181
बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी। सुमङ्गली सुखकरी सुवेषाढ्या सुवासिनी॥१७७॥
वे बंधूक के फूल जैसी लाल हैं, बाला (कन्या) रूप हैं और लीला से आनंदित होती हैं। वे परम मंगलमयी, सुख देने वाली, सुंदर वेश वाली और सौभाग्यवती हैं।
पद 182
सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसा। बिन्दुतर्पणसन्तुष्टा पूर्वजा त्रिपुराम्बिका॥१७८॥
सुहागिन स्त्रियों की पूजा से वे प्रसन्न होती हैं, सदा शोभायमान और शुद्ध मन वाली हैं। बिंदु पर अर्पण से वे संतुष्ट होती हैं, सबसे पहले जन्मी हैं और त्रिपुरांबिका हैं।
पद 183
दशमुद्रासमाराध्या त्रिपुराश्रीवशङ्करी। ज्ञानमुद्रा ज्ञानगम्या ज्ञानज्ञेयस्वरूपिणी॥१७९॥
दस मुद्राओं से उनकी पूजा होती है और त्रिपुराश्री उनके वश में हैं। वे ज्ञान-मुद्रा हैं, ज्ञान से मिलती हैं और ज्ञान व ज्ञेय दोनों का रूप हैं।
पद 184
योनिमुद्रा त्रिखण्डेशी त्रिगुणाम्बा त्रिकोणगा। अनघाऽद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी॥१८०॥
वे योनि-मुद्रा हैं, त्रिखंडा मुद्रा की स्वामिनी हैं, तीनों गुणों की माता हैं और त्रिकोण में रहती हैं। वे निष्पाप हैं, उनके चरित्र अद्भुत हैं और वे मनचाहा फल देती हैं।
पद 185
अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी। अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका॥१८१॥
वे बहुत अभ्यास से जानी जाती हैं और छह मार्गों से परे हैं। वे बिना किसी कारण के करुणा करने वाली मूर्ति हैं और अज्ञान के अंधकार में दीपक हैं।
पद 186
आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना। श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी॥१८२॥
बच्चे और ग्वाले तक उन्हें जानते हैं, और उनकी आज्ञा कोई टाल नहीं सकता। वे श्रीचक्रराज में रहती हैं और श्रीमत् त्रिपुरसुंदरी हैं।
पद 187
श्रीशिवा शिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका। एवं श्रीललितादेव्या नाम्नां साहस्रकं जगुः॥
वे श्री शिवा हैं, शिव और शक्ति की एकता का रूप हैं, और माँ ललितांबिका हैं। इस प्रकार (वाग्देवियों ने) श्री ललिता देवी के हज़ार नामों का गान किया।
अर्थ कथामंत्र टीम ने सरल भाषा में लिखे हैं।
इसके बाद पढ़ें
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ललिता सहस्रनाम किसने रचा?
ब्रह्मांड पुराण के अनुसार देवी की आज्ञा से वशिनी आदि आठ वाग्देवियों ने इसकी रचना की। हयग्रीव भगवान ने इसे अगस्त्य ऋषि को सुनाया।
ललिता सहस्रनाम का पाठ कब करना चाहिए?
इसे रोज़ सुबह या शाम पढ़ा जा सकता है। परंपरा से शुक्रवार, पूर्णिमा, नवरात्रि और अष्टमी-नवमी को इसका पाठ विशेष शुभ माना जाता है।
पूरा पाठ करने में कितना समय लगता है?
ध्यान श्लोकों के साथ पूरे पाठ में साधारण गति से लगभग 30 से 40 मिनट लगते हैं। अभ्यास के साथ यह समय कम हो जाता है।